Image: ГТГ, Public domain, via Wikimedia Commons
വ്ലാഡിമിർ തിയോടോക്കോസ് എന്ന ഐക്കൺ ആത്മബന്ധത്തിന്റെ ദൃശ്യാവിഷ്കാരമാണ്. മറിയം ശിശുവായ ക്രിസ്തുവിനെ തന്റെ ശരീരത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ചിരിക്കുന്നു; ശിശുവാകട്ടെ തന്റെ കവിൾത്തടം മാതാവിന്റെ കവിളിനോട് അമർത്തി വെച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ശാരീരികമായ സ്പർശനമാണ് ചിത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. മുഖങ്ങൾ സന്ധിക്കുന്ന ആ ബിന്ദുവിനെ ആധാരമാക്കിയാണ് ചിത്രത്തിന്റെ മറ്റ് ദൃശ്യഘടകങ്ങൾ വിന്യസിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.
‘എലെയൂസ’ (Eleousa) അഥവാ വാത്സല്യത്തിന്റെയോ കരുണാർദ്രമായ സ്നേഹത്തിന്റെയോ ഐക്കൺ എന്നാണ് ബൈസാന്റൈൻ പാരമ്പര്യം ഈ ശൈലിയെ വിളിക്കുന്നത്. ഇതൊരു വൈകാരിക അതിപ്രസരമല്ല, മറിച്ച് മാതാവും ശിശുവും തമ്മിലുള്ള ശാരീരികമായ സാമീപ്യത്തെയാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. ഇതിലെ ചലനങ്ങൾ അതീവ നിയന്ത്രിതവും ബോധപൂർവ്വവുമാണ്. ക്രിസ്തുവിന്റെ കൈ മറിയത്തിന്റെ കഴുത്തിന് ചുറ്റും പിണഞ്ഞിരിക്കുന്നു; മറിയമാകട്ടെ ശിശുവിനെ ദൃഢമായി താങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
മുഖങ്ങളുടെ കൂടിച്ചേരലാണ് ചിത്രത്തിന്റെ ഘടനയെ ക്രമീകരിക്കുന്നത്. മറിയത്തിന്റെ ശിരസ്സ് ശിശുവിനോട് അല്പം ചരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവളുടെ ശിരോവസ്ത്രം രണ്ട് രൂപങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിലാക്കുന്നു. ക്രിസ്തുവിന്റെ ശരീരം മറിയത്തിന്റെ വക്ഷസ്സിലൂടെ ചരിഞ്ഞാണുള്ളത്. മുഖങ്ങളിലെ നിശ്ചലതയും ശരീരത്തിന്റെ ഈ ചെരിവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ചിത്രത്തിന് ഒരു ആന്തരിക സംഘർഷം നൽകുന്നു. ഈ ചെരിവ് ചിത്രത്തെ കേവലമായൊരു നിശ്ചല ദൃശ്യമായി മാറുന്നതിൽ നിന്ന് തടയുന്നു.
നോട്ടങ്ങളുടെ വിന്യാസം ചിത്രത്തിനുള്ളിൽ രണ്ടാമതൊരു ഘടന തീർക്കുന്നുണ്ട്. ക്രിസ്തു മറിയത്തെത്തന്നെ നോക്കുമ്പോൾ മറിയം ആ നോട്ടം തിരിച്ചുനൽകുന്നില്ല. അവളുടെ നോട്ടം പുറത്തേക്ക്, കാഴ്ചക്കാരന് നേരെയാണ്. ക്രിസ്തു മറിയത്തിലേക്കും മറിയം കാഴ്ചക്കാരിലേക്കും തിരിയുന്ന ഈ ത്രികോണക്രമം കാഴ്ചക്കാരനെക്കൂടി ചിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുന്നു. മാതാവും ശിശുവും തമ്മിലുള്ള അടഞ്ഞൊരു രംഗമായി അവശേഷിക്കാതെ, മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവരിലേക്ക് ഇത് തുറക്കപ്പെടുന്നു.
മറിയത്തിന്റെ മുഖത്ത് വികാരങ്ങളേക്കാൾ പ്രകടമാകുന്നത് ആത്മനിയന്ത്രണമാണ്. ചുണ്ടുകൾ മുറുകിയിരിക്കുന്നു; നോട്ടം അചഞ്ചലമാണ്. മുഖത്തെ ഈ ഗാംഭീര്യം വാത്സല്യത്തെ നിശബ്ദമായൊരു ഭാരത്താൽ തുലനം ചെയ്യുന്നു. ശിശു പൂർണ്ണമായും ആശ്രയിച്ച് നിൽക്കുമ്പോഴും മറിയത്തിന്റെ മുഖത്ത് ആ നിമിഷത്തിനും അപ്പുറമുള്ള ചില ബോധ്യങ്ങൾ നിഴലിക്കുന്നുണ്ട്. സ്നേഹവും സങ്കടവും ഒരേ ഭാവത്തിൽ ഇവിടെ ലയിക്കുന്നു.
ശിശുവിന്റെ ശരീരപ്രകൃതിയും ഈ സംഘർഷത്തെ ഊട്ടിയുറപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ കാലുകൾ സമമിതമല്ല, മറിച്ച് പിണഞ്ഞു കിടക്കുന്ന അവസ്ഥയിലാണ്. ഒരു പാദം വെളിയിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നതിലൂടെ പാദത്തിന്റെ അടിവശം ദൃശ്യമാകുന്നു. ഈ സൂക്ഷ്മമായ അസ്ഥിരത ശിശുവിന്റെ നിസ്സഹായതയെയും രൂപഘടനയുടെ വികാസത്തെയുമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. മറിയത്തിന്റെ കൈകൾ ശിശുവിനെ സുരക്ഷിതമായി നിർത്തുന്നു. ഒരു കൈ താഴെ നിന്ന് താങ്ങുമ്പോൾ മറുകൈ അവനെ മാറോടണയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ്. ശിശുവിന്റെ ചരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ശരീരത്തിന് ലംബമായൊരു സുരക്ഷിതത്വം ഈ കൈകൾ നൽകുന്നു. ഇത് സ്നേഹപ്രകടനമാണെങ്കിലും ഉടമസ്ഥാവകാശത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളില്ല. മറിയം ശിശുവിനെ താങ്ങുന്നുണ്ടെങ്കിലും തന്നിലേക്ക് മാത്രം തളച്ചിടുന്നില്ല.
കടും നിറത്തിലുള്ള പുറംകുപ്പായം മുഖങ്ങളിലേക്ക് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. ക്രിസ്തുവിന്റെ വസ്ത്രത്തിലെ തിളക്കമുള്ള സ്വർണ്ണവർണ്ണം അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തെ വേർതിരിച്ചു നിർത്തുന്നു. സ്വർണ്ണ പശ്ചാത്തലം ഭൗതിക ലോകത്തിന് അപ്പുറത്തുള്ള നിത്യതയെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. ΜΡ–ΘΥ (Meter Theou), ΙϹ–ΧϹ (Iēsous Christos) എന്നീ ചുരുക്കെഴുത്തുകൾ ഈ രൂപങ്ങളെ സഭയുടെ ദൈവശാസ്ത്ര പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ദൃശ്യഘടനയിലാണ് ഇതിലെ പ്രാഥമികമായ അർത്ഥം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്.
മനുഷ്യാവതാരത്തിന്റെ മാനുഷികവും ദൈവികവുമായ തലങ്ങൾ ഈ ഐക്കൺ ഒരേപോലെ പേറുന്നു. ഇതിഹാസ സമാനമായ വിവരണങ്ങൾക്ക് പകരം മാതാവും ശിശുവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലേക്കാണ് ഇത് ശ്രദ്ധ ക്ഷണിക്കുന്നത്. ക്രിസ്തുവിന്റെ മനുഷ്യാവസ്ഥയെ ശാരീരികമായ അടുപ്പത്തിലൂടെയും, ദൈവികതയെ പശ്ചാത്തലത്തിലൂടെയും ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘തിയോടോക്കോസ്’ അഥവാ ദൈവത്തെ വഹിച്ചവൾ എന്ന പദവി ഇവിടെ വാക്കുകളാലല്ല, മറിച്ച് രൂപഘടനയിലൂടെയാണ് ആവിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്നത്.
മറിയം കാഴ്ചക്കാരിലേക്ക് നോക്കുന്നതിലൂടെ ചിത്രത്തിലെ ആലിംഗനം രണ്ട് വ്യക്തികളിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ക്രിസ്തുവിനെ വഹിക്കുമ്പോൾ തന്നെ അവനെ ലോകത്തിന് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്ന മധ്യസ്ഥയായാണ് മറിയം ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. റുബ്ലേവിന്റെ ജ്യാമിതിയോ സീനായ് ഐക്കണിലെ അധികാരഭാവമോ അല്ല ഇവിടെയുള്ളത്. വാത്സല്യത്തെ രൂപഘടനയാൽ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുകയാണ്. വൈകാരികമായ ദുർബലതകളിലേക്ക് വീണുപോകാതെ തന്നെ ആത്മബന്ധത്തിന്റെ ആഴം സംവേദനം ചെയ്യാൻ ഈ ഐക്കണിന് കഴിയുന്നു. മാനുഷികതയും ദൈവികതയും, സാമീപ്യവും അകലവും ഒരേ ബിന്ദുവിൽ ഇവിടെ സന്ധിക്കുന്നു. ശിശു മാതാവിനോട് ഒട്ടിനിൽക്കുമ്പോഴും അവളുടെ നോട്ടം കാഴ്ചക്കാരനിലേക്ക് നീളുന്നു. ആ നിശ്ചലതയിൽ മൗലികമായൊരു രഹസ്യം നിലനിൽക്കുന്നു.