Image: Unknown artist, Public domain, via Wikimedia Commons
സീനായ് പന്റോക്രേറ്റർ (പന്റോക്രേറ്റർ— സർവ്വലോക അധിപതി) എന്ന ഐക്കൺ മറ്റെന്തെങ്കിലും ഗ്രഹിക്കുന്നതിന് മുൻപുതന്നെ കാഴ്ചക്കാരനെ നിശബ്ദമായൊരു അഭിമുഖീകരണത്തിന് നിർബന്ധിക്കുന്നു. ഇതിവൃത്തപ്രധാനമായ ചിത്രകലയുടെ രീതികളൊന്നുമില്ലാതെ, ചിത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രഭാഗത്ത് നേരിട്ടുള്ള നോട്ടവുമായാണ് ഈ രൂപം നിൽക്കുന്നത്. മുഖത്തുനിന്ന് ശ്രദ്ധ വ്യതിചലിപ്പിക്കുന്ന യാതൊന്നും ഇതിന്റെ ഘടനയിലില്ല. ഉയർത്തിയ കൈയും വചനഗ്രന്ഥവും ശരീരത്തെ സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ നിർത്തുന്നുണ്ടെങ്കിലും, കണ്ണുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആ നേർക്കാഴ്ചയിലാണ് ഈ ചിത്രം പൂർണ്ണമായും അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്.
നിരീക്ഷണത്തിലൂടെ മാത്രം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന അസമമായ ഒരു ഘടന ഈ മുഖത്തിനുണ്ട്. കാഴ്ചക്കാരന്റെ വശത്തുനിന്നുള്ള ചിത്രത്തിന്റെ ഇടതുഭാഗം ശാന്തമായ ഭാവമാണ് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്; അവിടെ കണ്ണ് അല്പം വിടർന്നതും, പുരികം അയഞ്ഞതും, ചുണ്ടുകൾ സൗമ്യവുമാണ്. എന്നാൽ വലതുഭാഗത്ത് ഭാവം കണിശമാണ്; പുരികം മുറുകിയതും, കണ്ണ് അല്പം ചുരുങ്ങിയതും, ചുണ്ടുകളിൽ നിയന്ത്രിതമായ ഗൗരവം നിഴലിക്കുന്നതുമാണ്. ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾ മുഖത്തിന്റെ ഏകതയെ തകർക്കാത്ത വിധം സൂക്ഷ്മമാണെങ്കിലും, അന്തർലീനമായ ഒരു സംഘർഷം ആ മുഖത്ത് നിലനിർത്താൻ അവയ്ക്ക് സാധിക്കുന്നു.
ഈ സവിശേഷത വ്യക്തമാക്കാൻ പലപ്പോഴും ഉപയോഗിക്കാറുള്ള മിറർ കോമ്പോസിറ്റുകൾ (Mirrored composites), യഥാർത്ഥ ഐക്കണിൽ നിഗൂഢമായി അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സത്യത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. മുഖത്തിന്റെ സൗമ്യമായ ഭാഗം മാത്രം ഇരട്ടിപ്പിച്ചുണ്ടാക്കുന്ന ചിത്രം കരുണയുടെയും സമാധാനത്തിന്റെയും ഭാവമാണ് നൽകുന്നത്. എന്നാൽ കണിശമായ ഭാഗം മാത്രം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അത് വിധിനിർണ്ണയത്തിന്റെ ഭാവമായി മാറുന്നു. ഐക്കൺ ഈ രണ്ട് തലങ്ങളെയും ഒരേസമയം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. കാരുണ്യവും നീതിയും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത സ്വത്വങ്ങളായി വേർതിരിക്കപ്പെടാതെ ഒരൊറ്റ മുഖത്ത് ഒത്തുചേരുന്നു. ലളിതവൽക്കരണങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കുന്ന ഒരു സാന്നിധ്യമാണിത്. ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും അതേസമയം തന്നെ വിവേചിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്ന ക്രിസ്തുവിനെയാണ് ഇവിടെ കാഴ്ചക്കാരൻ അഭിമുഖീകരിക്കുന്നത്. ഈ മുഖം ആ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പരിഹരിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവയെ പേറുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.
Image: JustinGBX, Public domain, via Wikimedia Commons
ഉയർത്തിയ വലതുകൈ ബൈസാന്റൈൻ പാരമ്പര്യത്തിലെ ആശീർവാദത്തിന്റെ ചേഷ്ടയോടെ കാഴ്ചക്കാരന് നേരെ നീളുന്നു. പിൽക്കാല ഐക്കണോഗ്രാഫിക് വ്യാഖ്യാനമനുസരിച്ച്, വിരലുകളുടെ ഈ സവിശേഷ വിന്യാസം ‘യേശുക്രിസ്തു’ എന്നതിന്റെ ഗ്രീക്ക് (ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ) ചുരുക്കെഴുത്തായ ‘IC XC’ എന്ന മുദ്രയോട് (Christogram) കൃത്യമായി ഒത്തുപോകുന്നു. ഈ ചേഷ്ടയുടെ ഘടനയിൽത്തന്നെ അക്ഷരങ്ങൾ ഓരോന്നായി ആലേഖനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുകയാണ്: നേരെ നിൽക്കുന്ന ചൂണ്ടുവിരൽ ‘I’ എന്ന അക്ഷരത്തെയും, അല്പം വളഞ്ഞ നടുവിരൽ ‘C (Σ)’ എന്ന അക്ഷരത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. വിരലുകൾ തമ്മിൽ കുറുകെ വരുന്ന രീതി ‘X’ എന്ന അക്ഷരത്തെ ആവാഹിക്കുമ്പോൾ, അവസാനത്തെ വളഞ്ഞ വിരൽ രണ്ടാമത്തെ ‘C (Σ)’ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ലളിതമായൊരു ശാരീരിക ചലനത്തിന് അപ്പുറം, ക്രിസ്തുവിന്റെ നാമത്തെത്തന്നെ ഉള്ളിലേറ്റുന്ന അടയാളമായി ഈ ആശീർവാദം അങ്ങനെ പരിണമിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും അത് പ്രാഥമികമായി അധികാരത്തിന്റെയും സംബോധനയുടെയും അടയാളമാണ്.
ആശീർവാദം ചിത്രത്തിന് പുറത്തേക്ക് പ്രസരിക്കുമ്പോൾ, ഇടതുകൈ സുവിശേഷഗ്രന്ഥത്തെ ശരീരത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ചിരിക്കുന്നു. കുരിശടയാളവും രത്നങ്ങളും പതിപ്പിച്ച ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ആവരണം ചിത്രത്തിന്റെ താഴെ പകുതിക്ക് ദൃശ്യപരമായ ഭാരം നൽകുന്നു. ഒരു കൈ കാഴ്ചക്കാരനിലേക്ക് നീളുകയും മറുകൈ വെളിപ്പെടുത്തിയ വചനത്തെ മുറുകെ പിടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ രണ്ട് ചലനങ്ങളും പരസ്പര പൂരകങ്ങളായി മാറുന്നു.
രൂപത്തിന്റെ വസ്ത്രധാരണം ഈ ഘടനയെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. തോളുകൾക്ക് ചുറ്റുമുള്ള കടും നിറത്തിലുള്ള പുറംകുപ്പായം മുഖത്തിന് സുസ്ഥിരമായൊരു ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു. അതിനടിയിലുള്ള ലഘുവായ വസ്ത്രത്തിന്റെ ലംബമായ ചുളിവുകൾ ശരീരത്തിന് ഒരു താളം നൽകുന്നു. വർണ്ണങ്ങൾ അതീവ നിയന്ത്രിതമാണ്; മുഖത്തെ നിറങ്ങൾ അമിതമായ നിഴലുകളില്ലാതെ തന്നെ ഊഷ്മളത പുലർത്തുന്നു. തലമുടി മുഖത്തിന് ചുറ്റും കടും നിറത്തിലുള്ള ഒരു അതിർത്തി തീർത്തുകൊണ്ട് ശ്രദ്ധയെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് ആനയിക്കുന്നു.
തലയ്ക്ക് പിന്നിലെ പ്രഭാവലയം രൂപത്തിന്റെ ദൈവികതയെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. ബൈസാന്റൈൻ ഐക്കണുകളിലെ ക്രിസ്തുരൂപങ്ങൾക്ക് നൽകുന്ന കുരിശടയാളം ഈ പ്രഭാവലയത്തിലുണ്ട്. പിൽക്കാല പന്റോക്രേറ്റർ ഐക്കണുകളിൽ കാണുന്ന സ്വർണ്ണ പശ്ചാത്തലത്തിന് പകരം ഇവിടെ നീല കലർന്ന നിറമാണുള്ളത്. ഇത് ബൈസാന്റൈൻ കലയുടെ ആദ്യകാല ഘട്ടത്തെയും പൗരാണിക പോർട്രെയ്റ്റ് ശൈലിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭാവലയം ദൈവിക സാന്നിധ്യത്തെയും നീല പശ്ചാത്തലം സ്ഥലകാലങ്ങളുടെ ആഴത്തെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.
പ്രഭാവലയത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള നീല പശ്ചാത്തലത്തിൽ വികിരണങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട നക്ഷത്രസമാനമായ രണ്ട് രൂപങ്ങൾ ദൃശ്യമാണ്. അവയുടെ സവിശേഷമായ ക്രമീകരണം ചിത്രത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയെ ക്രിസ്തുവിന്റെ ശിരസ്സിന് അപ്പുറത്തേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയും നിശബ്ദമായൊരു പ്രപഞ്ചമാനം സന്നിവേശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആദ്യകാല ക്രൈസ്തവ-ബൈസാന്റൈൻ കലാരൂപങ്ങളിൽ ഇത്തരം നക്ഷത്രരൂപങ്ങൾ ദൃശ്യമാണെങ്കിലും പലപ്പോഴും അവ ആകാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ലളിതമായ അലങ്കാരചിഹ്നങ്ങൾ മാത്രമായിരുന്നു. എന്നാൽ പിൽക്കാല ക്രൈസ്തവ പ്രതീകാത്മകതയിൽ എട്ടു കോണുകളുള്ള നക്ഷത്രം ‘എട്ടാം ദിവസവുമായി’—അതായത് സാധാരണ കാലചക്രത്തിന് അപ്പുറമുള്ള പുനരുത്ഥാനത്തോടും സൃഷ്ടിയുടെ നവീകരണത്തോടും—ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. സിനായ് ഐക്കൺ രചയിതാവ് ഇത്തരമൊരു അർത്ഥം ബോധപൂർവ്വം ലക്ഷ്യമാക്കിയിരുന്നോ എന്നത് നിസ്സംശയം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയില്ലെങ്കിലും, ഈ നക്ഷത്രരൂപങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം ഐക്കണിന്റെ ചക്രവാളത്തെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ രൂപചിത്രത്തിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചമെന്ന ആഴത്തിലേക്ക് സൂക്ഷ്മമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു.
ചിത്രത്തിന്റെ ജ്യാമിതി ലളിതമെങ്കിലും ദീർഘവീക്ഷണമുള്ളതാണ്. മുഖത്തിന്റെ ലംബരേഖ ചിത്രത്തെ കൃത്യമായി വിഭജിക്കുമ്പോൾ പ്രഭാവലയത്തിലെ കുരിശിന്റെ തിരശ്ചീന രേഖ അതിനെ മുറിച്ചു കടന്നുകൊണ്ട് ഒരു സുസ്ഥിര കേന്ദ്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആശീർവാദത്തിന് നീട്ടിയ കൈ കാഴ്ചക്കാരന്റെ ശ്രദ്ധയെ മുഖത്തേക്ക് തന്നെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന ത്രികോണാകൃതിയിലുള്ള ചലനം തീർക്കുന്നു. വചനഗ്രന്ഥം താഴത്തെ പകുതിക്ക് സമതുലിതാവസ്ഥ നൽകുന്ന ദീർഘചതുരാകൃതിയിലുള്ള ഒരു ഭാരമായി മാറുന്നു. ഓരോ ഘടകവും അമിതമായ ചലനങ്ങളില്ലാതെ ചിത്രത്തിന്റെ സമനില ഉറപ്പിക്കുന്നു.
ഈ ഘടന ഐക്കണിനെ കേവലമൊരു വിവരണത്തിന് പകരം ഒരു ജീവസ്സുറ്റ സാന്നിധ്യമാക്കി മാറ്റുന്നു. ക്രിസ്തു ഒരു കഥയിലെ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നതായല്ല ഇവിടെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്, മറിച്ച് കാഴ്ചക്കാരനെ നേരിട്ട് അഭിമുഖീകരിക്കുന്നവനായാണ്. കാഴ്ചക്കാരൻ കേവലം ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല, മറിച്ച് വിചാരണ ചെയ്യപ്പെടുകയും ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പങ്കാളിയാണ്.
മുഖത്തെ അസമത്വം ഭാവത്തെ ഭാരപ്പെടുത്താതെ തന്നെ ഒരു ഗൗരവം നൽകുന്നു. ലളിതമായ വികാരപ്രകടനങ്ങളെ ഈ ഐക്കൺ ഒഴിവാക്കുന്നു. ഇവിടെ നാടകീയമായ പീഡാനുഭവങ്ങളോ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്ന കഥകളോ ഇല്ല; അനുപാതത്തിലും നേർക്കാഴ്ചയിലുമാണ് അർത്ഥം കുടികൊള്ളുന്നത്. ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, ഈ ഐക്കൺ അതീന്ദ്രിയതയെ നിലനിർത്തുന്നു. കാഴ്ചക്കാരൻ ക്രിസ്തുവിനെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്നത് സാധാരണമായ സ്ഥലകാലാനുഭവങ്ങളിൽ ലയിപ്പിച്ചുകൊണ്ടല്ല.
റുബ്ലേവിന്റെ ‘ത്രീത്വം’ ദൈവികമായ ഐക്യത്തിലെ ബന്ധങ്ങളെ ക്രമീകരിക്കുമ്പോൾ, പന്റോക്രേറ്റർ ആ ദൈവിക സാന്നിധ്യത്തെ ഒരൊറ്റ മുഖത്തിലേക്ക് ഏകാഗ്രമാക്കുന്നു. റുബ്ലേവ് ഐക്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധ്യാനത്തിന് ക്ഷണിക്കുമ്പോൾ, പന്റോക്രേറ്റർ ഐക്കോൺ ക്രിസ്തു എന്ന വ്യക്തിയുമായുള്ള നേരിട്ടുള്ള മുഖാമുഖം സ്ഥാപിക്കുന്നു. രണ്ടും വിവരണാത്മകമായ നാടകീയതകളെ ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് രൂപപരമായ ശിക്ഷണത്തിലൂടെ ദൈവശാസ്ത്രപരമായ ഗാംഭീര്യം പേറുന്നു. പന്റോക്രേറ്റർ ആ ഭാരം മുഴുവൻ വഹിക്കുന്നത് തന്റെ മുഖത്തിലൂടെയാണ്.