സമകാലിക ചർച്ചകളിൽ, ക്ലിനിക്കൽ മേഖലയിലെ പരിചയസമ്പന്നതയെ ശാസ്ത്രീയമായ വിശദീകരണമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കാറുണ്ട്. പ്രത്യുത്പാദന ചികിത്സാ രംഗത്ത് പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്ക് സവിശേഷവും പ്രധാനപ്പെട്ടതുമായ കാഴ്ചപ്പാടുകളുണ്ട് എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ, ഒരു പ്രക്രിയ നിർവ്വഹിക്കാനുള്ള കഴിവും ഭ്രൂണത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിലെ പ്രാവീണ്യവും മാത്രം, കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെടുന്ന വസ്തുവിന്റെ സത്താപരമായ (ontological) സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രീയമായ വിശദീകരണം നൽകാനുള്ള അധികാരം നൽകുന്നില്ല. അറിവ് എന്നത് കേവലം സാമീപ്യം കൊണ്ട് ഉണ്ടാകുന്ന ഒന്നല്ല.
ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഇത് അസാധാരണമല്ല. കമ്പ്യൂട്ടബിലിറ്റിയുടെ അടിസ്ഥാന ചോദ്യങ്ങളായ ട്യൂറിംഗ് കംപ്ലീറ്റ്നസിനെക്കുറിച്ചോ (Turing completeness) ഗോഡലിന്റെ ഇൻകംപ്ലീറ്റ്നസ് തിയറങ്ങളെക്കുറിച്ചോ (Gödel’s incompleteness theorems) ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കാതെ തന്നെ ഒരു സോഫ്റ്റ്വെയർ എഞ്ചിനീയർക്ക് അൽഗോരിതങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനും അവ നടപ്പിലാക്കാനും സാധിക്കും. അതുപോലെ തന്നെ, ലാബുകളിൽ ഭ്രൂണങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ പരിശീലനം ലഭിച്ചവർക്ക് ഐ.വി.എഫിന്റെ സാങ്കേതിക വശങ്ങളിൽ അറിവുണ്ടാകാമെങ്കിലും, ഒരു മനുഷ്യജീവി എപ്പോഴാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യത്തെ അവർ അഭിസംബോധന ചെയ്യണമെന്നില്ല. ആ ചോദ്യം വികാസ ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെയും (developmental biology) ജൈവ വ്യക്തിത്വത്തെ നിർവ്വചിക്കുന്ന വിപുലമായ വൈജ്ഞാനിക മണ്ഡലത്തിന്റെയും ഭാഗമാണ്.
പുതിയൊരു മനുഷ്യജീവിയുടെ രൂപീകരണം എന്നത് ഔദ്യോഗികമായ സാമീപ്യത്തിന്റെ പ്രശ്നമല്ല, മറിച്ച് ഘടനാപരവും ധർമ്മപരവുമായ സംയോജനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ബീജസങ്കലനത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നത് ജനിതക ഘടനയിലെ മാറ്റം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള പുതിയൊരു ജൈവവ്യവസ്ഥയുടെ ഉദയമാണ്. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് ഏകീകൃതവും സകല കോശങ്ങളുമായി മാറാൻ ശേഷിയുള്ളതുമായ (totipotent) ഒരു മനുഷ്യ സൈഗോട്ട്—പൂർണ്ണമായ ഒരു ജൈവവ്യവസ്ഥ—നിലവിൽ വരുന്നത്. ഈ അതിർവരമ്പ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഏതെങ്കിലും സ്ഥാപനപരമായ സ്ഥാനങ്ങളോ വ്യാഖ്യാനങ്ങളോ അല്ല, മറിച്ച് ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയെ നിർവ്വചിക്കുന്ന നിരീക്ഷണ വിധേയമായ ജൈവിക സവിശേഷതകളാണ്.
ബീജവും അണ്ഡവും ജീവനുള്ളവയാണെന്നും ബീജസങ്കലനം ആ ജീവാവസ്ഥയെ തുടരുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നതെന്നുമുള്ള വാദത്തിന്റെ അന്തസ്സത്ത വ്യക്തത ആവശ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. ‘ജീവൻ തുടരുന്നു’ എന്നതുകൊണ്ട് അർത്ഥമാക്കുന്നത് മെറ്റബോളിക് പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ തുടർച്ചയെക്കുറിച്ചോ തന്മാത്രകളുടെ നിലനിൽപ്പിനെക്കുറിച്ചോ ആണെങ്കിൽ, ജീവൻ ആരംഭിക്കുന്നില്ല മറിച്ച് തുടരുന്നു എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ അത്തരം തുടർച്ച ദ്രവ്യത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്, ജീവികളുടേതല്ല. നേരെമറിച്ച്, ഒരു ജീവിയുടെ ജീവിതത്തിന് ഒരു തുടക്കവും ഒടുക്കവുമുണ്ടു; അത് ക്രമബദ്ധമായ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് വികസിക്കുന്നത്. സൈഗോട്ട് എന്നത് ജീവന്റെ ഒരു പ്രതീകാത്മക രൂപമല്ല. അത് സവിശേഷമായ ഒരു ജൈവ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ആവിഷ്കാരമാണ്—അതിനുമുമ്പ് നിലവിലില്ലാത്തതും തടസ്സങ്ങളില്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യ ജീവിതചക്രത്തിന്റെ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നതുമായ ഒരു ജൈവസത്ത.
2.9 ജീവശാസ്ത്രജ്ഞർ ജീവനെ എങ്ങനെ തിരിച്ചറിയുന്നു
വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകളിലുടനീളം, ജീവനുള്ളവയെ അജൈവ വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചറിയാൻ ജീവശാസ്ത്രജ്ഞർ നിശ്ചിതമായ ചില സവിശേഷതകളെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. പദപ്രയോഗങ്ങളിൽ വ്യത്യാസമുണ്ടാകാമെങ്കിലും ഈ പരിശോധനകളുടെ ഘടന സ്ഥിരമായി തുടരുന്നു. ജീവവ്യവസ്ഥകൾ എന്നത് കേവലം ദ്രവ്യത്തിന്റെ കൂമ്പാരമല്ല; അവ സംഘടിതവും സംയോജിതവുമാണ്. അവയുടെ ഓരോ ഭാഗവും ഒരു ഏകീകൃത രൂപമായി നിലനിൽക്കാൻ ഒത്തുചേർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സ്വയംഭരണാധികാരവും ആന്തരികമായ ക്രമീകരണവുമാണ് ജീവന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ലക്ഷണം; അവ തങ്ങളുടെ ആന്തരികാവസ്ഥയെ പരിധികൾക്കുള്ളിൽ നിലനിർത്താൻ സജ്ജമാണ്. ഘടനാപരമായ നിലനിൽപ്പിനായി ഊർജ്ജത്തെയും ദ്രവ്യത്തെയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഉപാപചയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ അവ നിർവ്വഹിക്കുന്നു. ആന്തരികമായ ഒരു വികാസ പദ്ധതിക്ക് അനുസൃതമായി അവ വളർച്ചയ്ക്കും രൂപപരിണാമങ്ങൾക്കും വിധേയമാകുന്നു. പരിസരങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന വിഘാതങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയ്ക്കനുസരിച്ച് സ്വയം ക്രമീകരിക്കാനും ഇവയ്ക്ക് ശേഷിയുണ്ട്. തുടർച്ചയായ വംശാവലിയുടെ ഭാഗമായി പ്രത്യുത്പാദനത്തിലൂടെ അവ ജീവന്റെ ഒഴുക്കിൽ പങ്കുചേരുന്നു. ഒടുവിൽ, തങ്ങളെ ചുറ്റുപാടുകളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചു നിർത്തുന്ന ഒരു അതിർവരമ്പും വ്യക്തിത്വവും അവ സദാ നിലനിർത്തുന്നു.
ഈ മാനദണ്ഡങ്ങൾ മനുഷ്യ ഭ്രൂണത്തിന് വേണ്ടി മാത്രം രൂപപ്പെടുത്തിയ പ്രത്യേക നിയമങ്ങളല്ല. ബാക്ടീരിയകൾക്കും സസ്യങ്ങൾക്കും നട്ടെല്ലില്ലാത്ത ജീവികൾക്കും മുതിർന്ന സസ്തനികൾക്കും ഒരേപോലെ ബാധകമായ മാനദണ്ഡങ്ങളാണിവ. ഇവിടെ ചോദ്യം ലളിതമാണ്: ഈ സാധാരണ ജീവശാസ്ത്ര മാനദണ്ഡങ്ങൾ ഒരു മനുഷ്യ സൈഗോട്ടിൽ പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ നാം കാണുന്നത് എന്താണ്? ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ബാക്കി ഖണ്ഡികകളിൽ ഓരോ മാനദണ്ഡത്തെയും വിശകലനം ചെയ്യുകയും സൈഗോട്ട് അവ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
2.10 സൈഗോട്ട് ജീവന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങളെ എങ്ങനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു
2.10.1 സംഘടനയും സംയോജനവും
മാനദണ്ഡം: ഒരു ജീവി എന്നത് അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ ഒരു കൂട്ടം മാത്രമല്ല. അതിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ സമന്വയിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് ഒരൊറ്റ ജൈവവ്യവസ്ഥയെ നിലനിർത്താനാവശ്യമായ രീതിയിലാണ്. ബാഹ്യമായ വിഘാതങ്ങളെ അത് പലപ്പോഴും പരിഹരിക്കുകയും ക്രമബദ്ധമായ ഒരു ഏകീകൃത രൂപം വീണ്ടെടുക്കാൻ നിരന്തരം പരിശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ബീജസങ്കലനത്തിൽ, ബീജത്തിലെയും അണ്ഡത്തിലെയും ഉള്ളടക്കങ്ങൾ ഒരു പാത്രത്തിലെ ലായനികൾ എന്നപോലെ വെറുതെ കലരുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്. പകരം, അവ ഒരൊറ്റ നിയന്ത്രണ സംവിധാനമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ബീജം നൽകുന്ന സെൻട്രിയോൾ ആദ്യത്തെ വിഭജനത്തിനാവശ്യമായ മൈറ്റോട്ടിക് സ്പിൻഡിലിന്റെ (mitotic spindle) കേന്ദ്രമായി മാറുന്നു. അണ്ഡത്തിന്റെ പുറംപാളിയും (cortex), സൈറ്റോസ്കെലിറ്റണും, ആന്തരിക ഘടനകളും പുനഃക്രമീകരിക്കപ്പെടുകയും ശരീരത്തിന്റെ അച്ചുതണ്ടുകൾ നിർണ്ണയിക്കുന്ന അസമമിതികൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അണ്ഡത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന സിഗ്നലിംഗ് മോഡ്യൂളുകൾ സൈഗോട്ടിൽ പരസ്പരം ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ഒരു നിയന്ത്രണ ശൃംഖലയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. സസ്തനികളിലെ പ്രാരംഭ ഭ്രൂണങ്ങൾ ക്രമീകൃതമായ സ്വഭാവം (regulative behavior) പ്രകടിപ്പിക്കാറുണ്ട്. വികാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഒരു ഭ്രൂണം രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടാൽ, ഓരോ പകുതിയും ആന്തരിക ബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടെടുക്കാനും പൂർണ്ണമായ ഒരു ജീവിയായി മാറാനും ശ്രമിക്കുന്നു. ആ ലക്ഷ്യമില്ലാതെ ചിതറിപ്പോകുന്ന ഭാഗങ്ങളല്ല അവ; മറിച്ച് ഓരോ കഷ്ണവും ഒരു പൂർണ്ണരൂപത്തെ വീണ്ടെടുക്കാൻ പരിശ്രമിക്കുന്ന ജൈവവ്യവസ്ഥകളാണ്.
ആദ്യ മണിക്കൂറുകൾ മുതൽ തന്നെ ഭ്രൂണം സംയോജിതവും ഏകീകൃതവുമായ ഒരു ജീവിയെപ്പോലെയാണ് പെരുമാറുന്നത്. അതിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ കേവലം നിലനിൽക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; മറിച്ച് അവ ഒരു വികാസ ഏകകത്തെ (developmental unity) നിലനിർത്തുന്നതിൽ സജീവമായി പങ്കുചേരുന്നു.
2.10.2 സ്വയംനിർണ്ണയാധികാരവും ജൈവപരമായ ക്രമീകരണവും
ജീവശാസ്ത്രപരമായ അർത്ഥത്തിൽ സ്വയംഭരണാധികാരം (Autonomy) എന്നത്, ദ്രവ്യത്തിനും ഊർജ്ജത്തിനുമായി ബാഹ്യസാഹചര്യങ്ങളെ ആത്യന്തികമായി ആശ്രയിക്കുമ്പോഴും മാറ്റത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ നിന്നുതന്നെ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയാണ്. ബീജസങ്കലനത്തിന് ശേഷം വികാസത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം അണ്ഡത്തിൽ സംഭരിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന മാതൃസന്ദേശങ്ങളിൽ (maternal transcripts) നിന്ന് ഭ്രൂണത്തിന്റെ സ്വന്തം ജീനോം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന സന്ദേശങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. മാതാവിൽ നിന്ന് സൈഗോട്ടിലേക്കുള്ള ഈ നിയന്ത്രണ കൈമാറ്റം (maternal-to-zygotic transition) വിഭവങ്ങൾ തീർന്നുപോകുന്നതുകൊണ്ട് സംഭവിക്കുന്ന നിഷ്ക്രിയമായ ഒരു പരിണാമമല്ല. പകരം, BTG4–CCR4–NOT തുടങ്ങിയ സമുച്ചയങ്ങൾ മാതൃ ആർ.എൻ.എകളെ കൃത്യമായി ലക്ഷ്യം വെച്ച് നശിപ്പിക്കുകയും ഭ്രൂണത്തിന്റെ വികാസപദ്ധതികൾക്കായി പുതിയൊരിടം നിർമ്മിച്ചെടുക്കുകയുമാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഏത് നിർദ്ദേശങ്ങൾ സജീവമായിരിക്കണമെന്ന് ഭ്രൂണമാണ് ഇവിടെ സ്വയം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്.
ഓരോ വർഗ്ഗത്തിനും സവിശേഷമായ ഒരു താളക്രമത്തിലാണ് ക്ലീവേജ് വിഭജനങ്ങൾ നടക്കുന്നത്. ശരീരത്തിന് വെളിയിൽ ലാബുകളിൽ വളർത്തുന്ന ഭ്രൂണങ്ങൾ പോലും പുറത്തുള്ള പരിതസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ വെറുതെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതിന് പകരം മനുഷ്യരുടേതായ നിശ്ചിത സമയക്രമം അതീവ കണിശതയോടെ പാലിക്കുന്നു. ബ്ലാസ്റ്റോമിയറുകൾ തമ്മിലുള്ള താളപ്പൊരുത്തം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ അവ പലപ്പോഴും സ്വയം പുനഃക്രമീകരിച്ച് സമന്വയത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരാറുണ്ട്. ചില സസ്തനികളിലാകട്ടെ ബാഹ്യമായ വെല്ലുവിളികൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ വികാസം താൽക്കാലികമായി നിർത്താനും (embryonic diapause) സാഹചര്യങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുമ്പോൾ അത് വീണ്ടും തുടരാനും സാധിക്കുന്നു. ഭ്രൂണം പുറത്തുനിന്നുള്ള സൂചനകളെ വായിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും മുന്നോട്ട് പോകണോ അതോ കാത്തിരിക്കണോ എന്ന് ഉള്ളിൽ നിന്ന് സ്വയം തീരുമാനിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ചുരുക്കത്തിൽ, ഭ്രൂണം പരിതസ്ഥിതിയെ ആശ്രയിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അത് പരിതസ്ഥിതിയാൽ മാത്രം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നല്ല. അതിന്റെ വികാസക്രമം ആന്തരികമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നത് ജൈവികമായ അർത്ഥത്തിലുള്ള സ്വയംഭരണാധികാരത്തെ പൂർണ്ണമായും സാധൂകരിക്കുന്നു.
2.10.3 ഉപാപചയവും ഊർജ്ജപ്രവാഹവും
ക്രമബദ്ധമായ ഒരു ഘടനയിലൂടെ ഊർജ്ജത്തെ നിരന്തരം കടത്തിവിട്ടുകൊണ്ട്—അതായത് രാസോർജ്ജത്തെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും വിതരണം ചെയ്യുകയും വിനിയോഗിക്കുകയും ചെയ്ത്—സ്വന്തം സംഘടനയെ നിലനിർത്തുന്ന സംവിധാനമാണ് ജീവവ്യവസ്ഥ. ബീജസങ്കലനത്തിന് ശേഷം ഭ്രൂണത്തിലെ മൈറ്റോകോൺഡ്രിയയുടെ പ്രവർത്തനം വർദ്ധിക്കുന്നു; ഓക്സിജൻ ഉപഭോഗവും എ.ടി.പി ഉത്പാദനവും ക്രമാനുഗതമായി കൂടുന്നു. ആദ്യകാല ഭ്രൂണങ്ങൾ പൈറുവേറ്റും ലാക്റ്റേറ്റും ഇന്ധനമായി ഉപയോഗിക്കുന്നു; മാലിന്യങ്ങൾ കുറയ്ക്കാനും ഓക്സിഡേറ്റീവ് സ്ട്രെസ്സ് പരിമിതപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് വേഗത്തിലുള്ള വിഭജനം സാധ്യമാക്കാനും ഈ രീതിയാണ് അനുയോജ്യം. എ.ടി.പി നിർമ്മാണമോ അമിനോ ആസിഡ് വിനിമയമോ പ്രധാനപ്പെട്ട ഉപാപചയ എൻസൈമുകളോ തടയപ്പെട്ടാൽ ഭ്രൂണവികാസം പെട്ടെന്ന് നിലച്ചുപോകുന്നു. പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ‘സ്പാർക്കിനായി’ കാത്തിരിക്കുന്ന രാസപരമായി നിശ്ചലമായ ഒരു ദ്രവ്യശേഖരമല്ല സൈഗോട്ട്; മറിച്ച് തുടക്കം മുതൽക്കേ അത് ഉപാപചയപരമായി സജീവമാണ്. പുറത്തുനിന്നുള്ള വിഭവങ്ങളെ അത് നിരന്തരം ആന്തരിക പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കായി പരിവർത്തനം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മറ്റേതൊരു കോശത്തെയും ജീവിയെയും പോലെ സൈഗോട്ടും ജീവന്റെ ഉപാപചയ മാനദണ്ഡങ്ങൾ നിസ്സംശയം പാലിക്കുന്നു.
2.10.4 വളർച്ചയും വികാസപരിണാമങ്ങളും
ജീവിക്കുക എന്നത് കേവലം കാലത്തെ അതിജീവിക്കുക എന്നതല്ല, മറിച്ച് ആന്തരികമായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട രീതിയിൽ ക്രമബദ്ധമായി മാറുകയും വളരുകയും വൈവിധ്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. സൈഗോട്ട് എന്നത് വെറുതെ വലിപ്പം കൂടിയ സൈഗോട്ടായി മാറുന്നില്ല. അത് അതത് വർഗ്ഗത്തിന്റെ വികാസപദ്ധതിക്കനുസരിച്ച് ക്ലീവേജ്, കോംപാക്ഷൻ, മോറുള, ബ്ലാസ്റ്റോസിസ്റ്റ്, ഇംപ്ലാന്റേഷൻ, ഗ്യാസ്ട്രുലേഷൻ എന്നീ നിശ്ചിത ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് പ്രയാണം ചെയ്യുന്നത്. ആദ്യകാല വിഭജനങ്ങളിൽ ഭ്രൂണത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള വ്യാപ്തം വർദ്ധിക്കുന്നില്ല; പകരം വലിയ അണ്ഡത്തെ ക്രമേണ ചെറിയ ബ്ലാസ്റ്റോമിയറുകളായി വിഭജിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. കോംപാക്ഷൻ ഘട്ടത്തിൽ ഭ്രൂണം അയഞ്ഞ ഒരു കോശക്കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് ദൃഢമായ ഒരു ഏകകമായി മാറുന്നു. ഹിപ്പോ-യാപ് (Hippo–YAP) സിഗ്നലിംഗ് വഴി ഉള്ളിലുള്ള കോശങ്ങളെയും പുറത്തുള്ളവയെയും അത് വേർതിരിക്കുന്നു; പുറത്തുള്ള കോശങ്ങൾ പ്ലാസന്റയുടെ ഭാഗമായി മാറുന്ന ട്രോഫെക്ടോഡെം (trophectoderm) വംശാവലിയിലേക്ക് തിരിയുമ്പോൾ, അകത്തുള്ള കോശങ്ങൾ OCT4, SOX2, NANOG തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളിലൂടെ തങ്ങളുടെ പ്ലൂരിപോട്ടൻസി നിലനിർത്തുന്നു. പിന്നീട് ഹോക്സ് (Hox) ജീനുകൾ അടക്കമുള്ള നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ അച്ചുതണ്ടുകളെയും ഭാഗങ്ങളെയും കൃത്യമായി നിശ്ചയിക്കുന്നു. വികാസത്തിലുണ്ടാകുന്ന വിഘാതങ്ങളെ ഭ്രൂണം പലപ്പോഴും സ്വയം പരിഹരിക്കുന്നു. ആദ്യകാല കോശങ്ങളിൽ ചിലത് നഷ്ടപ്പെട്ടാലും അത് വീണ്ടെടുക്കാനും സമമിതി പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും വികാസം തുടരാനും ഭ്രൂണത്തിന് സാധിക്കുന്നു. ആന്തരികമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന ക്രമബദ്ധമായ വളർച്ചയും വികാസവുമാണ് ഭ്രൂണം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്. അത് വെറുതെ വലുതാകുന്ന ദ്രവ്യമല്ല; മറിച്ച് സവിശേഷമായ ഒരു ജീവിത ചരിത്രത്തെ (life-history) ആവിഷ്കരിക്കുന്ന സ്വയംപര്യാപ്തമായ വികാസ വ്യവസ്ഥയാണ്.
2.10.5 പ്രതികരണക്ഷമതയും അനുകൂലനവും
പരിസ്ഥിതിയിലുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും സ്വന്തം അഖണ്ഡത നിലനിർത്താനായി ആഭ്യന്തര പ്രക്രിയകളിൽ മാറ്റം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നവയാണ് ജീവവ്യവസ്ഥകൾ. വികാസത്തിന്റെ അതിപ്രാരംഭ ഘട്ടങ്ങളിൽ പോലും ഭ്രൂണസത്ത (conceptus) സമ്മർദ്ദങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കുന്നുണ്ട്. താപനിലയിലോ ഓക്സിഡേറ്റീവ് പ്രക്രിയകളിലോ ഉണ്ടാകുന്ന ആഘാതങ്ങൾ ‘ഹീറ്റ്-ഷോക്ക്’ പ്രോട്ടീനുകളെയും ആന്റിഓക്സിഡന്റ് പ്രതിരോധ സംവിധാനങ്ങളെയും ഉണർത്തുന്നു. പരിഹരിക്കാനാവാത്ത തകരാറുകൾ സംഭവിച്ച ബ്ലാസ്റ്റോമിയറുകൾ സ്വയം നശിച്ചുകൊണ്ട് ഭ്രൂണത്തെയാകെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഓക്സിജന്റെ അളവിലോ പോഷകങ്ങളിലോ പി.എച്ചിലോ (pH) ഉണ്ടാകുന്ന വ്യതിയാനങ്ങൾ വിഭജനത്തിന്റെ സമയക്രമത്തെ മാറ്റിയേക്കാമെങ്കിലും, പല ഭ്രൂണങ്ങളും ഒരു നിശ്ചിത സമയപരിധിക്കുള്ളിൽ തന്നെ ബ്ലാസ്റ്റോസിസ്റ്റ് ഘട്ടത്തിലെത്തുന്നു. ഭ്രൂണം അതിന്റെ സാഹചര്യങ്ങളോട് തികഞ്ഞ അനാസ്ഥ കാട്ടുന്നില്ല. അത് വിഘാതങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും പെരുമാറ്റത്തിൽ മാറ്റം വരുത്തുകയും സ്വന്തം വികാസപാത സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ പ്രതികരണക്ഷമതയുടെയും അനുകൂലനത്തിന്റെയും മാനദണ്ഡങ്ങൾ അത് തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു.
2.10.6 പ്രത്യുത്പാദനവും തുടർച്ചയും
തലമുറകളിലൂടെയുള്ള ജീവന്റെ തുടർച്ചയാണ് മറ്റൊരു ലക്ഷണം. ഒരു ജീവി അതിന്റെ വംശാവലിയുടെ ഭാഗമായിരിക്കുകയും പുതിയ അംഗങ്ങളെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ചക്രത്തിൽ പങ്കുചേരുകയും ചെയ്യുന്നു. സസ്തനികളിലെ ആദ്യകാല ബ്ലാസ്റ്റോമിയറുകൾ സർവ്വവികാസക്ഷമമാണ് (totipotent). വൈകാതെ തന്നെ ഭ്രൂണം ഒരു കൂട്ടം കോശങ്ങളെ ഭാവിയിലെ ബീജകോശങ്ങളുടെ മുൻഗാമികളായി (primordial germ cells) മാറ്റിവെക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിൽ ഭ്രൂണം ഒരേസമയം രണ്ട് കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു: അത് ഒരു വ്യക്തിഗത ജീവിയായി വളരുകയും അതേസമയം തന്നെ അടുത്ത തലമുറയെ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള വിത്തുകളെ തന്നിൽത്തന്നെ കരുതിവെക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ലൈംഗിക പ്രത്യുത്പാദനം നടത്തുന്ന ജീവികളിൽ ബീജസങ്കലനമാണ് പുതിയൊരു ജീവിതചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്ന ബിന്ദു. സൈഗോട്ട് എന്നത് ഒരു വർഗ്ഗത്തിലെ അടുത്ത അംഗമാണ്; വരുംതലമുറയ്ക്കുള്ള ജനിതക വിത്തുകൾ അതിൽ അപ്പോഴേക്കും നിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അത് ജീവന്റെ തുടർച്ചയ്ക്ക് പുറത്തല്ല, മറിച്ച് അതിനുള്ളിൽ തന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
2.10.7 അതിർവരമ്പും വ്യക്തിത്വവും
ജീവനുള്ള ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ഭൗതികവും ധർമ്മപരവുമായ ഒരു അതിർവരമ്പും മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും നിലനിൽക്കുന്ന സ്വത്വവുമുണ്ടാകും. ലയനത്തിന് തൊട്ടുപിന്നാലെ അണ്ഡം കോർട്ടിക്കൽ റിയാക്ഷൻ നടപ്പിലാക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ സോണ പെല്ലൂസിഡ ദൃഢമാവുകയും കൂടുതൽ ബീജങ്ങൾ കയറുന്നത് തടയപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. വ്യവസ്ഥ ഒരു ഏകീകൃത ജീനോമിന് ചുറ്റും അടയുന്നു. ഈ അതിർവരമ്പ് വെറുമൊരു നിശ്ചലമായ തോടല്ല, മറിച്ച് ഭ്രൂണം തന്നെ സജീവമായി നിർമ്മിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. പിന്നീട് ബ്ലാസ്റ്റോസിസ്റ്റ് ഘട്ടത്തിൽ ഭ്രൂണം എൻസൈമുകൾ സ്രവിപ്പിക്കുകയും സോണയുടെ കട്ടി കുറച്ച് പുറത്തേക്ക് വരികയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു പുതിയ ജീവിതരീതിക്കായി ഭ്രൂണം തന്നെ തന്റെ അതിരുകളെ മാറ്റിപ്പണിയുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. തന്മാത്രാതലത്തിൽ, സൈംഗമിയും ആദ്യ വിഭജനവും ചേർന്ന് ഒരു നിശ്ചിത ഡിപ്ലോയിഡ് ജീനോം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പുനഃക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട എപ്പിജെനെറ്റിക് പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ള ഈ ജീനോമാണ് ആ ജീവിയുടെ തുടർന്നുള്ള സകല ചരിത്രത്തിന്റെയും ആധാരം. ആദ്യ നിമിഷം മുതൽ ഭ്രൂണം പരിധികളുള്ളതും വ്യക്തിപരമായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നതുമായ ഒന്നാണ്. അത് മാതൃകലയുടെ അജ്ഞാതമായ ഒരു അംശമല്ല; മറിച്ച് സ്വന്തം അതിരുകളും പാതയുമുള്ള ഒരു സവിശേഷ വ്യവസ്ഥയാണ്.
2.11 ഘടകങ്ങളുടെ ആകെത്തുകയേക്കാൾ വലിയൊരവസ്ഥ
ബീജവും അണ്ഡവും ജീവകോശങ്ങളാണെങ്കിലും വികാസത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ അവ അവസാന ബിന്ദുവിലെത്തിയവയാണ്. ഒരു ബീജത്തിന് സ്വന്തമായി ഒരു ശാരീരിക വിന്യാസം നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയില്ല; ബീജസങ്കലനം നടക്കാത്ത അണ്ഡമാകട്ടെ നശിച്ചുപോകുന്നു. എന്നാൽ ഇവയുടെ സംഗമത്തിൽ രണ്ട് കോശങ്ങൾക്കും തനിയെ ഇല്ലാതിരുന്ന പുതിയ വ്യവസ്ഥാപരമായ ഗുണങ്ങൾ (system-level properties) ഉദയം ചെയ്യുന്നു: കോശചക്രങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന കാൽസ്യം ($Ca^{2+}$) തരംഗങ്ങൾ, ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെട്ട ജീനോം ആക്ടിവേഷൻ, അതിരുകളുടെ സുരക്ഷ, എല്ലാ കോശപരമ്പരകളെയും നിർമ്മിക്കാനുള്ള ശേഷി എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ബീജസങ്കലനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട സവിശേഷമായ രൂപകല്പനയെയാണ് ഈ ഗുണങ്ങൾ ആശ്രയിക്കുന്നത്—ഏകീകൃതമായ ഒരു ജീനോം, പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ട സൈറ്റോപ്ലാസം, സംയോജിത നിയന്ത്രണ ശൃംഖല എന്നിവയാണവ. ഘടകങ്ങൾ ഒരു നിശ്ചിത രീതിയിൽ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഉദയം ചെയ്യുന്ന ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ക്രമമാണിത്. തന്മാത്രകൾ മുൻപേ നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു, എന്നാൽ ആ ജീവി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ബീജസങ്കലനത്തിന് ശേഷം ആ ജീവി അവിടെയുണ്ട്.
2.12 നിയന്ത്രണവും അറ്റകുറ്റപ്പണികളും: ഭ്രൂണത്തിന്റെ അതിജീവനശേഷി
ഒരു വ്യവസ്ഥ യഥാർത്ഥത്തിൽ സംയോജിതമാണോ എന്ന് പരിശോധിക്കാൻ അതിനെ ഒന്ന് തടസ്സപ്പെടുത്തി നോക്കിയാൽ മതി. ആദ്യകാല ഭ്രൂണങ്ങൾ അത്ഭുതകരമായ അതിജീവനശേഷി (resilience) പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. രണ്ട് കോശങ്ങളുള്ള ഭ്രൂണത്തിലെ ഒരു കോശത്തെ നശിപ്പിച്ചാലും അവശേഷിക്കുന്ന കോശത്തിന് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും ഒരു പൂർണ്ണ ജീവിയെ നിർമ്മിക്കാനും കഴിഞ്ഞേക്കും. നാല് കോശങ്ങളുള്ള ഭ്രൂണത്തെ വേർതിരിച്ചാൽ ഓരോ ഭാഗത്തിനും ഓരോ സാധാരണ ബ്ലാസ്റ്റോസിസ്റ്റ് നിർമ്മിക്കാൻ ശേഷിയുണ്ട്. വ്യവസ്ഥ വെറുതെ പരാജയപ്പെടുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്, മറിച്ച് അത് തന്റെ സമഗ്രത വീണ്ടെടുക്കാൻ പരിശ്രമിക്കുന്നു. കോശങ്ങൾ വൈവിധ്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നതോടെ ഈ വഴക്കം കുറഞ്ഞുവരുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക അവയവത്തിന് മറ്റൊന്നിന് പകരമാകാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ തുടക്കത്തിൽ ഈ ഏകോപനം അത്രമേൽ ആഴത്തിലുള്ളതാണ്. ഇതൊരു ലളിതമായ യന്ത്രത്തിന്റെ പെരുമാറ്റമല്ല, മറിച്ച് സ്വന്തം സംഘടനയെ നിലനിർത്താൻ മുൻഗണന നൽകുന്ന ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവമാണ്.
2.13 ജനിതകവും എപ്പിജെനെറ്റിക്കുമായ അനന്യത
ബീജസങ്കലനത്തിൽ രണ്ട് ഹപ്ലോയിഡ് ജീനോമുകൾ ചേർന്ന് പുതിയൊരു ഡിപ്ലോയിഡ് രൂപമുണ്ടാകുന്നു. റീകോമ്പിനേഷൻ വഴിയും ക്രോമസോമുകളുടെ സ്വതന്ത്രമായ വിന്യാസം വഴിയും രൂപപ്പെടുന്ന ജനിതക മാതൃക പ്രായോഗികമായി അനന്യമാണ്. ഇതിനുപുറമെ ഓരോ സൈഗോട്ടും സ്വന്തമായ ‘ഡി നോവോ’ മ്യൂട്ടേഷനുകൾ (de novo mutations) വഹിക്കുന്നു; ഇത് മാതാപിതാക്കളിൽ ഇല്ലാത്ത പുതിയ മാറ്റങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ബീജസങ്കലനത്തിൽ എഴുതപ്പെടുന്ന ജനിതക പാഠം മുൻപുള്ള ഒരു ജീനോമിന്റെയും പകർപ്പല്ല. ഈ ഡിഎൻഎയ്ക്ക് ചുറ്റും എപ്പിജെനോം നിലകൊള്ളുന്നു. ബീജകോശങ്ങളുടെ സവിശേഷ അടയാളങ്ങൾ മായ്ക്കപ്പെടുകയും സൈഗോട്ടിൽ പുതിയവ നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ടിഇടി (TET) എൻസൈമുകളും ഡിഎൻഎംടികളും (DNMTs) ചേർന്ന് ഈ ഭൂമികയെ പുനഃക്രമീകരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി രൂപപ്പെടുന്ന സവിശേഷമായ ജനിതക-എപ്പിജെനെറ്റിക് അവസ്ഥയാണ് പിന്നീട് ശരീരത്തിലെ സകല കോശങ്ങളിലേക്കും പകരുന്നത്. ഈ ലളിതവും എന്നാൽ വ്യക്തവുമായ അർത്ഥത്തിൽ, വ്യക്തിത്വം (Individuality) എന്നത് തന്മാത്രാതലത്തിലുള്ള ഒരു വസ്തുതയാണ്.
2.14 ജീവന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ (Life’s Checklist)
ജീവന്റെ പ്രാരംഭ മാനദണ്ഡങ്ങളിലേക്ക് നമുക്ക് ഒരിക്കൽ കൂടി മടങ്ങാം; മനുഷ്യ സൈഗോട്ട് അവ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കാം. സംഘടനയും സംയോജനവും എന്ന മാനദണ്ഡം പരിശോധിച്ചാൽ, ബീജസങ്കലനത്തിന് തൊട്ടുപിന്നാലെ അത് ഒരു സംയോജിത നിയന്ത്രണ സംവിധാനമായി മാറുകയും ബാഹ്യമായ വിഘാതങ്ങളിൽ ക്രമീകൃതമായ സ്വഭാവം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വയംഭരണാധികാരവും നിയന്ത്രണവും എന്ന തലത്തിൽ, മാതൃപരമായ നിയന്ത്രണത്തിൽ നിന്ന് ഭ്രൂണത്തിന്റെ സ്വന്തം ജനിതക നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് അത് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും വികാസത്തിന്റെ സമയക്രമവും പ്രതികരണങ്ങളും സ്വയം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉപാപചയത്തിന്റെയും ഊർജ്ജവിനിമയത്തിന്റെയും കാര്യത്തിൽ, ഓക്സിജൻ ഉപഭോഗം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും എ.ടി.പി ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും ആദ്യകാല വിഭജനങ്ങൾ നിലനിർത്താൻ സവിശേഷമായ വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വളർച്ചയെയും വികാസത്തെയും സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, ക്ലീവേജ്, കോംപാക്ഷൻ, ബ്ലാസ്റ്റോസിസ്റ്റ് രൂപീകരണം, ഇംപ്ലാന്റേഷൻ, ഗ്യാസ്ട്രുലേഷൻ എന്നീ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ ആന്തരികമായി ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു ക്രമത്തിൽ അത് മുന്നേറുന്നു. പ്രതികരണക്ഷമതയുടെയും അനുകൂലനത്തിന്റെയും കാര്യത്തിൽ, സമ്മർദ്ദങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കുകയും തകരാറിലായ കോശങ്ങളെ നീക്കം ചെയ്യുകയും വികാസപാത സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് തന്നെ വേഗതയിലും രീതികളിലും മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രത്യുത്പാദനപരമായ തുടർച്ച എന്ന മാനദണ്ഡമനുസരിച്ച്, അത് മനുഷ്യ വംശാവലിയിലെ അടുത്ത അംഗമാണ്; കൂടാതെ വികാസത്തിന്റെ പ്രാരംഭ ഘട്ടത്തിൽ തന്നെ വരുംതലമുറയ്ക്കുള്ള ബീജകോശങ്ങളെ അത് വേർതിരിച്ചു നിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിർവരമ്പിന്റെയും സ്വത്വത്തിന്റെയും കാര്യത്തിൽ, അത് സ്വന്തം അതിരുകൾ നിർണ്ണയിക്കുകയും പരിഷ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഒപ്പം അനന്യമായ ഒരു ജീനോം-എപ്പിജീനോം ഘടന വഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മറ്റേതൊരു ജീവിയെയും അളക്കുന്ന അതേ മാനദണ്ഡങ്ങൾ പ്രകാരം മനുഷ്യ സൈഗോട്ട് ‘സാധ്യതയുള്ള ജീവൻ’ (potential life) എന്നതിലുപരി ജീവനുള്ള ഒരു വ്യക്തിഗത ജീവിയായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
2.15 വികാസത്തിലെ തുടർച്ചയും ജൈവപരമായ രൂപകൽപ്പനയും
ബീജസങ്കലനം മുതൽ മനുഷ്യവികാസം എന്നത് തുടർച്ചയായതും ആന്തരികമായി ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഏകദേശം ഇരുപത്തിനാല് മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ സൈഗോട്ട് അതിന്റെ പ്രഥമ വിഭജനം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. തുടർന്നുള്ള വിഭജനങ്ങൾ കോശങ്ങളുടെ എണ്ണം കൂട്ടുന്നു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് കോംപാക്ഷൻ, ബ്ലാസ്റ്റോസിസ്റ്റ് രൂപീകരണം, ഇംപ്ലാന്റേഷൻ, ഗ്യാസ്ട്രുലേഷൻ എന്നീ ഘട്ടങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നു. ഈ ഘട്ടങ്ങൾ രൂപത്തിലും സങ്കീർണ്ണതയിലും വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും അവ വ്യത്യസ്ത ജീവികളുടെ ഒരു പരമ്പരയല്ല; മറിച്ച് ഒരൊറ്റ വികാസക്രമത്തിലെ തുടർച്ചയായ ഘട്ടങ്ങളാണ്. വികാസത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടത്തിലും നിഷ്ക്രിയമായ ഒരു ഘടന ജീവനുള്ള ഒന്നായി പെട്ടെന്ന് മാറുന്നില്ല. തുടക്കം മുതൽക്കേ വികാസം എന്നത് ക്രമബദ്ധമായ ഒരു പ്രക്രിയയായാണ് നടക്കുന്നത്. സൈഗോട്ട്, മോറുള, ബ്ലാസ്റ്റോസിസ്റ്റ്, ഗ്യാസ്ട്രുലേറ്റിംഗ് എംബ്രിയോ തുടങ്ങിയ പദങ്ങൾ വികാസത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന വിവരണാത്മക ലേബലുകൾ മാത്രമാണ്. അവ ഘടനയിലും ധർമ്മത്തിലുമുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങളെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു, അല്ലാതെ പുതിയ ജൈവ വ്യക്തിത്വങ്ങളുടെ ആവിർഭാവത്തെയല്ല.
ഈ തുടർച്ച വിവിധ തലങ്ങളിൽ ദൃശ്യമാണ്. ബീജസങ്കലനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ജീനോം തുടർന്നുള്ള കോശവിഭജനങ്ങളിലൂടെ പകരപ്പെടുന്നു; അത് എപ്പിജെനെറ്റിക് മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമാകുന്നുണ്ടെങ്കിലും ഒരിക്കലും മാറ്റപ്പെടുന്നില്ല. ഉപാപചയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, സിഗ്നലിംഗ്, സെൽ സൈക്കിൾ, ശാരീരിക വിന്യാസം എന്നിവയെല്ലാം ഈ ഘട്ടങ്ങളിലുടനീളം ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെട്ട നിലയിൽ തുടരുന്നു. അതിരുകൾ സജീവമായി നിലനിർത്തപ്പെടുകയും പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. സമയത്തിനനുസരിച്ച് ഈ വ്യവസ്ഥയുടെ സംഘടനയിലും പ്രകടനത്തിലുമാണ് മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നത്. ഇത്തരമൊരു വികാസക്രമമാണ് ആദ്യകാല ഭ്രൂണങ്ങളെ മനുഷ്യ ഡി.എൻ.എ വഹിക്കുന്ന മറ്റ് കോശങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നത്. ശരീരത്തിലെ സൊമാറ്റിക് കോശങ്ങൾ ജീനോം വഹിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവ ഒരു വലിയ ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമായാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ഒറ്റപ്പെട്ട അവസ്ഥയിൽ അവയ്ക്ക് ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു വികാസ പ്രക്രിയയ്ക്ക് തുടക്കം കുറിക്കാൻ കഴിയില്ല. ട്യൂമർ കോശങ്ങൾ അതിവേഗം വളർന്നേക്കാമെങ്കിലും അവയുടെ വളർച്ച ക്രമരഹിതവും ഒരു ശരീരത്തിന്റെ നിർമ്മാണവുമായി ബന്ധമില്ലാത്തതുമാണ്. കേവലമായ കോശവിഭജനം വികാസമല്ല, ഡി.എൻ.എ മാത്രം ഒരു ജീവിയാകാൻ പര്യാപ്തവുമല്ല.
ലാബ് പരീക്ഷണങ്ങൾ ഈ വ്യത്യാസം കൂടുതൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. മാതൃകലകളുടെ സാന്നിധ്യമില്ലാതെ തന്നെ മനുഷ്യ ഭ്രൂണങ്ങൾ ക്ലീവേജ്, കോംപാക്ഷൻ, ബ്ലാസ്റ്റോസിസ്റ്റ് രൂപീകരണം തുടങ്ങിയ ക്രമബദ്ധമായ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു എന്ന് ഇൻ വിട്രോ കൾച്ചർ തെളിയിക്കുന്നു. ഇംപ്ലാന്റേഷന് മാത്രമാണ് ഗർഭാശയ പരിസ്ഥിതി ആവശ്യമായി വരുന്നത്. ചുരുങ്ങിയ സാഹചര്യങ്ങൾ ലഭ്യമായ ഇടങ്ങളിലെല്ലാം ഈ വികാസക്രമം കൃത്യമായി നടക്കുന്നു എന്നത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഇതിന്റെ ഏകോപനം പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒന്നല്ല എന്നാണ്. നേരെമറിച്ച്, സ്റ്റെം സെല്ലുകളിൽ നിന്ന് നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഭ്രൂണസമാന ഘടനകൾ (Blastoids/embryoids) ചില സവിശേഷതകൾ പ്രകടിപ്പിക്കുമെങ്കിലും അവയ്ക്ക് യഥാർത്ഥ ഭ്രൂണത്തിന്റെ ഏകോപിത വികാസക്രമം അവകാശപ്പെടാനാവില്ല. അവ പലപ്പോഴും വികാസത്തിനിടയിൽ മന്ദഗതിയിലാവുകയോ ക്രമരഹിതമായി മാറുകയോ ചെയ്യുന്നു. തന്മാത്രാതലത്തിലുള്ള വ്യത്യാസമല്ല, മറിച്ച് സംഘടനയിലെ വ്യത്യാസമാണ് ഇവിടെ പ്രധാനം. ഒന്ന് ആന്തരികമായി ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു വികാസ വ്യവസ്ഥയാണ്; മറ്റൊന്ന് ബാഹ്യമായ നിർമ്മാണത്തെ ആശ്രയിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. ഈ നിരീക്ഷണങ്ങളെല്ലാം വ്യക്തമാക്കുന്നത് മനുഷ്യവികാസം എന്നത് പരസ്പര ബന്ധമില്ലാത്ത സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു ശൃംഖലയല്ല എന്നാണ്. ആദ്യ നിമിഷം മുതൽ അത് ആന്തരികമായി ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു രൂപകല്പനയാൽ നയിക്കപ്പെടുന്ന തുടർച്ചയായ പ്രക്രിയയാണ്.
2.16 താൽക്കാലിക സംഗ്രഹം: ജൈവികമായ വിച്ഛേദങ്ങളില്ലാത്ത തുടർച്ച
ബീജസങ്കലനം മുതൽ വികാസത്തിന് വിധേയമാകുന്ന ആ സത്ത ജീവന്റെ എല്ലാ മാനദണ്ഡങ്ങളും—അതിർവരമ്പുകൾ, ഉപാപചയം, ആന്തരിക ഏകോപനം, സമയബന്ധിതമായ തുടർച്ച—തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ശിശുവായി വളരുന്നതും കൗമാരത്തിലേക്കും മുതിർന്ന അവസ്ഥയിലേക്കും എത്തുന്നതും ഇതേ വികാസക്രമത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ വികാസങ്ങൾ മാത്രമാണ്. ജീവന്റെ ജൈവികമായ തെളിവുകളിൽ ഒരിടത്തും ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥ അവസാനിക്കുകയും മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബിന്ദുവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല. സങ്കീർണ്ണത വർദ്ധിക്കുന്നു, കലകൾ വൈവിധ്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു, ധർമ്മങ്ങൾ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും വികാസ പ്രക്രിയ തടസ്സമില്ലാതെ തുടരുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യ ജീവിതചക്രത്തിൽ ജൈവികമായ അർത്ഥത്തിലുള്ള ഒരു വിച്ഛേദം (discontinuity) കൽപ്പിക്കാൻ ശാസ്ത്രീയമായ തെളിവുകളില്ല. ഈ നിഗമനം വ്യക്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചോ സത്തയെക്കുറിച്ചോ ഉള്ള ആത്യന്തിക ചോദ്യങ്ങളെ പരിഹരിക്കുന്നില്ല. അത് ലളിതമായ ഒരു വസ്തുത മാത്രമാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത്: വികാസം എന്നത് പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടലോ തടസ്സപ്പെടലോ ഇല്ലാത്ത ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥ മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും എങ്ങനെ ഒരൊറ്റ സത്തയായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന ആഴത്തിലുള്ള അന്വേഷണങ്ങളിലൂടെ മാത്രമേ ഇതിന്റെ അർത്ഥം പൂർണ്ണമായും ഗ്രഹിക്കാൻ സാധിക്കൂ. ആ ചോദ്യങ്ങൾ ഇപ്പോൾ അനിവാര്യമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.