അനിശ്ചിതത്വത്തോടുള്ള ഒരു മെറ്റാഫിസിക്കൽ മറുപടിയെ അതിന്റെ യുക്തിപരമായ അന്ത്യം വരെ മുൻപത്തെ പ്രബന്ധങ്ങൾ പിന്തുടരുകയുണ്ടായി. അനിശ്ചിതത്വത്തെ വെറുമൊരു കേവലവസ്തുതയായി (Brute fact) സ്വീകരിക്കാനോ വിശദീകരണങ്ങളെ അനന്തമായ ശൃംഖലകളിൽ ഉപേക്ഷിക്കാനോ അക്വീനാസ് തയ്യാറായിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹം അസ്തിത്വത്തിന് സത്തപരമായ ഒരു ആധാരശില കണ്ടെത്തിക്കൊണ്ട് അനിശ്ചിതത്വത്തെ നേരിട്ടു. മിതത്വവും കണിശതയും നിറഞ്ഞ ആ വാദം, ഭൗതിക നിയമങ്ങളെയും ഗണിതശാസ്ത്ര രൂപങ്ങളെയും അസ്തിത്വം നൽകുന്ന സത്തകളായി തെറ്റിദ്ധരിക്കാതെ തന്നെ ശൂന്യതയ്ക്ക് പകരം എന്തുകൊണ്ട് ലോകം നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് വിശദീകരിച്ചു.
എന്നാൽ അക്വീനാസിന്റെ ഈ മിതത്വം പലരിലും അതൃപ്തി ഉളവാക്കാറുണ്ട്. അസ്തിത്വത്തിന് ഒരു ആധാരശില വേണമെന്നതിലുപരി, അത് യുക്തിപരമായ പൂർണ്ണതയോടെ വിശദീകരിക്കപ്പെടണം എന്നൊരു പ്രേരണ ശാസ്ത്രീയാധിഷ്ഠിതമായ ചിന്താഗതികളിൽ ശക്തമാണ്. എന്തുകൊണ്ട് മറ്റൊരു ലോകത്തിന് പകരം ഈ ലോകം നിലനിൽക്കുന്നു? എന്തുകൊണ്ട് മറ്റ് നിയമങ്ങൾക്ക് പകരം ഈ നിയമങ്ങൾ നിലവിൽ വന്നു? എന്തുകൊണ്ട് ഇത്തരമൊരു ക്രമീകരണം മാത്രം സാധ്യമായി? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഏറ്റവും മൂർച്ചയേറിയതും വിപുലവുമായ ഉത്തരമാണ് ലൈബ്നിറ്റ്സ് (Gottfried Wilhelm Leibniz)ദർശനങ്ങളിൽ കാണുന്നത്. അക്വീനാസിനെപ്പോലെ ലൈബ്നിറ്റ്സും കേവലവസ്തുതയെ നിരാകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അക്വീനാസ് അസ്തിത്വത്തിൽ വിശദീകരണം അവസാനിപ്പിക്കുമ്പോൾ, യുക്തിയുടെ അവസാന ശ്വാസം വരെയും വിശദീകരണം തുടരണമെന്നത് ലൈബ്നിറ്റ്സിന്റെ കണിശമായ നിലപാടാണ്. ഈ വ്യത്യാസം കേവലം ഉപരിപ്ലവമല്ല; അത് തികച്ചും വിഭിന്നമായ ഒരു മെറ്റാഫിസിക്കൽ ചിത്രം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.
പര്യാപ്തമായ കാരണതത്വം: യുക്തിയുടെ കണിശത
ലൈബ്നിറ്റ്സിന്റെ ചിന്താവ്യവസ്ഥ മുഴുവൻ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നത് ‘പര്യാപ്തമായ കാരണതത്വം’ (Principle of Sufficient Reason - PSR) എന്ന ഏക തത്വത്താലാണ്. ഏതൊരു കാര്യവും ഇപ്രകാരമാകാൻ, മറ്റൊന്നായതിനേക്കാൾ കൃത്യമായ ഒരു കാരണം ഉണ്ടാകണം എന്നതാണിത്. ഇതൊരു ഭൗതിക നിയമമല്ല, മറിച്ച് വിശദീകരണത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തിലുള്ള കണിശമായ ഒരു ആവശ്യമാണ്. പര്യാപ്തമായ കാരണതത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുക എന്നാൽ വിശദീകരണങ്ങൾ അനിയന്ത്രിതമായി അവസാനിക്കരുത് എന്ന് നിർബന്ധം പിടിക്കലാണ്.
ശാസ്ത്രീയമായി ചിന്തിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് ഈ നിലപാട് അതീവ പരിചിതമായിരിക്കും. വിശദീകരിക്കപ്പെടാത്ത ക്രമങ്ങൾ ശാസ്ത്രം അംഗീകരിക്കാറില്ല. ഭൗതിക സ്ഥിരാങ്കങ്ങളിലെ കൃത്യമായ ക്രമീകരണങ്ങൾ (Fine-tuned constants) ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നത് അവയ്ക്ക് ‘പര്യാപ്തമായ കാരണം’ ആവശ്യമാണെന്ന ബോധ്യമുള്ളതുകൊണ്ടാണ്. വിശദീകരണം നിലവിലെ പരിധികൾക്ക് അപ്പുറമാണെങ്കിൽ പോലും, അതിനു പിന്നിൽ ഒരു കാരണമുണ്ടാകുമെന്ന പ്രതീക്ഷയാണ് ശാസ്ത്രത്തെ നയിക്കുന്നത്. ലൈബ്നിറ്റ്സ് ഈ മനോഭാവത്തെ പരിധികളില്ലാതെ സകലതിനും ബാധകമാക്കുന്നു. ലോകത്തിനുള്ളിലെ അനിശ്ചിതമായ വസ്തുതകൾക്ക് വിശദീകരണം ആവശ്യമാണെങ്കിൽ, ലോകത്തിന്റെ അസ്തിത്വവും അതിൽ നിന്ന് ഒഴിവല്ല.
ദൈവവും യുക്തിയുടെ അനിവാര്യതയും
ഈ ഘട്ടത്തിൽ പര്യാപ്തമായ കാരണതത്വം ദൈവത്തിനും ബാധകമാണോ എന്ന ചോദ്യം ഉയരാം. ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിന് പിന്നിലെ കാരണമെന്താണ്? ലൈബ്നിറ്റ്സ് ഈ ചോദ്യത്തെ നേരിടുന്നത് രണ്ട് തരം വിശദീകരണങ്ങളെ വേർതിരിച്ചുകൊണ്ടാണ്. അനിശ്ചിതമായ വസ്തുക്കൾക്ക് അവയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള കാരണങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ദൈവത്തിന് അത്തരമൊരു ബാഹ്യകാരണം ആവശ്യമില്ല. ദൈവത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള പര്യാപ്തമായ കാരണം ദൈവത്തിനുള്ളിൽ തന്നെയാണെന്ന് ലൈബ്നിറ്റ്സ് വാദിക്കുന്നു.
ഇതാണ് അക്വീനാസിന്റെ ‘ഇപ്സം എസ്സെ സബ്സിസ്റ്റൻസി’ന് പകരമായി ലൈബ്നിറ്റ്സ് മുന്നോട്ടുവെക്കുന്ന ബദൽ. ദൈവത്തിന്റെ സത്ത തന്നെയാണ് നിലനിൽപ്പ് എന്ന് അക്വീനാസ് പറയുമ്പോൾ, നിലനിൽപ്പിന് യുക്തിയേക്കാൾ (Intelligibility) മുൻഗണന നൽകാൻ ലൈബ്നിറ്റ്സ് തയ്യാറല്ല. മറിച്ച്, ദൈവത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് യുക്തിപരമായ ഒരു അനിവാര്യതയാണെന്ന് അദ്ദേഹം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദൈവത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് നിഷേധിക്കുക എന്നത് യുക്തിപരമായി വൈരുദ്ധ്യമാണ്. പരമാവധിയായ പൂർണ്ണതയുള്ള ഒരു സങ്കല്പം (Concept) യുക്തിഭദ്രമാണെങ്കിൽ, അസ്തിത്വം അതിന്റെ അനിവാര്യ ഗുണമായി അതിനോടൊപ്പം വരുന്നു. ഗണിതശാസ്ത്ര സത്യങ്ങൾക്കും യുക്തിക്കും കാരണങ്ങൾ ആവശ്യമില്ലാത്തതുപോലെ, ദൈവത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പും സത്തപരമായ ഒരു അനിവാര്യതയായി ലൈബ്നിറ്റ്സ് കാണുന്നു. എന്നാൽ ഈ നീക്കം അസ്തിത്വത്തേക്കാൾ യുക്തിക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു എന്ന വില നാം നൽകേണ്ടി വരുന്നുണ്ട്.
സാധ്യമായ ലോകങ്ങളും യുക്തിപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പും
പര്യാപ്തമായ കാരണതത്വത്തിലുള്ള വിശ്വാസം ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിൽ മാത്രം അവസാനിക്കുന്നില്ല; അത് ലോകത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ലോകം അനിശ്ചിതമാണ്; അത് മറ്റൊന്നാകാൻ സാധ്യതയുണ്ടായിരുന്നു. വ്യത്യസ്ത നിയമങ്ങളും സ്ഥിരാങ്കങ്ങളും ഭരിക്കുന്ന ലോകങ്ങളെ സങ്കൽപ്പിക്കാൻ പ്രയാസമില്ല. അങ്ങനെയെങ്കിൽ, എന്തുകൊണ്ട് മറ്റ് ലോകങ്ങൾക്ക് പകരം ഈ ലോകം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതിന് ഒരു പര്യാപ്തമായ കാരണം ഉണ്ടാകണം.
അനന്തമായ ‘സാധ്യമായ ലോകങ്ങളെ’ക്കുറിച്ചുള്ള (Possible worlds) സിദ്ധാന്തമാണ് ഇതിന് ലൈബ്നിറ്റ്സ് നൽകുന്ന മറുപടി. യുക്തിപരമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന അനന്തമായ ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒന്നല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരു കാരണത്താൽ ഈ ലോകം തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. ഒരു പരിപൂർണ്ണ യുക്തിമാനായ ദൈവം ഏറ്റവും ഉചിതമായ ലോകം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. നിയമങ്ങളുടെ ലാളിത്യവും പ്രപഞ്ച പ്രതിഭാസങ്ങളുടെ വൈവിധ്യവും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റവും മികച്ച സന്തുലിതാവസ്ഥയുള്ള ലോകമാണിത്. അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ ആധാരം അസ്തിത്വമാണെന്ന് അക്വീനാസ് കരുതിയപ്പോൾ, അത് യുക്തിപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പാണെന്നാണ് ലെയ്ബ്നീസിന്റെ പക്ഷം. അക്വീനാസ് അസ്തിത്വത്തിൽ വിശദീകരണം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു; ലൈബ്നിറ്റ്സ് യുക്തി പൂർണ്ണമാകുന്നത് വരെ വിശ്രമിക്കുന്നില്ല.
നിയമങ്ങളുടെ ക്രമവും റിഡക്ഷനിസത്തിന്റെ പുതിയ മുഖവും
ആധുനിക റിഡക്ഷനിസത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ലൈബ്നിറ്റ്സിന്റെ ചട്ടക്കൂട് കൂടുതൽ ആകർഷകമായി തോന്നാം. യാഥാർത്ഥ്യം എന്നത് അടിസ്ഥാനപരമായി നിയമങ്ങളും സമമിതികളുമാണെന്ന് വാദിച്ചാൽ, അവ അനിവാര്യമാണോ അനിശ്ചിതമാണോ എന്ന ചോദ്യം വരും. അവ അനിവാര്യമാണെങ്കിൽ യാഥാർത്ഥ്യം കേവല യുക്തിയിൽ തളയ്ക്കപ്പെടും. അവ അനിശ്ചിതമാണെങ്കിൽ അവയ്ക്ക് പിന്നിലെ പര്യാപ്തമായ കാരണത്തെക്കുറിച്ച് ലൈബ്നിറ്റ്സിന് മറുപടിയുണ്ട്: ഒരു യുക്തിപരമായ ക്രമീകരണത്തിന്റെ (Optimization) ഭാഗമാണ് ഈ നിയമങ്ങൾ.
ഇവിടെ നിയമങ്ങൾ കേവലം വിവരണങ്ങളല്ല, മറിച്ച് യുക്തിപരമായ ഒരു ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള ഉപകരണങ്ങളാണ്. ഇത് കേവലവസ്തുതയെ നിരാകരിക്കാനുള്ള ശാസ്ത്രീയ പ്രേരണയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുമെങ്കിലും, ശാസ്ത്രത്തിന് അപ്പുറത്തുള്ള ചില ദാർശനിക നിലപാടുകളെ ഇത് ആവശ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. പ്രകൃതി നിയമങ്ങൾ ഏറ്റവും ഉചിതമായവയാണെന്നോ, ഈ ലോകം മറ്റ് ലോകങ്ങളേക്കാൾ മികച്ചതാണെന്നോ ശാസ്ത്രം നമ്മോട് പറയുന്നില്ല. അവ ദാർശനികമായ മുൻഗണനകൾ മാത്രമാണ്.
സർവ്വവ്യാപിയായ യുക്തിയുടെ വില
ലൈബ്നിറ്റ്സിന്റെ വ്യവസ്ഥ അതീവ സുതാര്യമാണെങ്കിലും അതിന് നൽകേണ്ടി വരുന്ന വില വലുതാണ്. സകലതിനും പര്യാപ്തമായ കാരണം കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമത്തിൽ അദ്ദേഹം ചിലപ്പോൾ പരിധി ലംഘിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന് സംശയിക്കേണ്ടി വരും. ദൈവം ഏറ്റവും മികച്ച ലോകം തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ യുക്തിപരമായി നിർബന്ധിതനാകുമ്പോൾ, ദൈവത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. അനിശ്ചിതത്വവും അനിവാര്യതയും തമ്മിലുള്ള അതിർവരമ്പുകൾ നേർത്തതാകുന്നു. അക്വീനാസ് ചില ചോദ്യങ്ങൾ ഉത്തരം നൽകാതെ വിട്ടുകളയാൻ തയ്യാറായപ്പോൾ, ഉത്തരം ലഭിക്കാത്ത ചോദ്യങ്ങൾക്ക് വരെ ഉത്തരം തേടുകയായിരുന്നു ലൈബ്നിറ്റ്സ്.
രണ്ട് പന്ഥാവുകൾ: ഒരേ ലക്ഷ്യം
അക്വീനാസും ലൈബ്നിറ്റ്സും ഒരേ ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള രണ്ട് വിഭിന്ന മാർഗ്ഗങ്ങളാണ് തുറന്നുതരുന്നത്. ഇവർ രണ്ടുപേരും കേവലവസ്തുതയെ നിരാകരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവർ നിൽക്കുന്ന തറയൊന്ന് വേറെയാണ്. അക്വീനാസ് അസ്തിത്വത്തിന് മുൻഗണന നൽകുന്നു; യുക്തിക്ക് മുൻപേ അസ്തിത്വം നിലനിൽക്കുന്നു. ലൈബ്നിറ്റ്സ് യുക്തിയുടെ പര്യാപ്തതയ്ക്ക് മുൻഗണന നൽകുന്നു; സകലതും യുക്തിക്ക് വിധേയമാകണം. അക്വീനാസ് സത്തപരമായ ആധാരത്തെ (Ontological priority) മാനദണ്ഡമാക്കുമ്പോൾ, ലൈബ്നിറ്റ്സ് യുക്തിപരമായ പര്യാപ്തതയെ (Rational sufficiency) മുറുകെപ്പിടിക്കുന്നു.
കേവലവസ്തുതയെ (Brute fact) നിരാകരിക്കുന്നതിൽ ലൈബ്നിറ്റ്സ് പുലർത്തുന്ന നിലപാട് വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാത്തതാണ്. പര്യാപ്തമായ കാരണത്തിനായുള്ള (Sufficient reason) അന്വേഷണം ലോകത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിലേക്ക് തന്നെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ, മറ്റുള്ളവർ നിശബ്ദത പാലിക്കാൻ തയ്യാറായ ഇടങ്ങളിലും യുക്തിപരമായ ഗ്രാഹ്യതയെ (Rational intelligibility) അദ്ദേഹം സംരക്ഷിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയമായ പരിശീലനം ലഭിച്ച ഏതൊരു ആധുനിക മനസ്സിനും ഈ നിലപാട് അതീവ പരിചിതമായിരിക്കും. വിശദീകരിക്കപ്പെടാത്ത അസമമിതികളെ പ്രതിരോധിക്കാനും, യാഥാർത്ഥ്യം നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അത് അന്തിമമായി അർത്ഥവത്തായിരിക്കണമെന്ന് വിശ്വസിക്കാനുമുള്ള മനുഷ്യസഹജമായ ചോദനയുടെ ദാർശനികമായ പ്രതിഫലനമാണ് ലൈബ്നിറ്റ്സിന്റെ ദർശനങ്ങൾ. ലോകം കേവലം യാദൃച്ഛികമായ ഒന്നല്ലെന്നും, അതിന്റെ ഓരോ സ്പന്ദനത്തിന് പിന്നിലും യുക്തിപരമായ ഒരു ആധാരമുണ്ടെന്നുമുള്ള ഉറച്ച വിശ്വാസമാണ് അദ്ദേഹത്തെ നയിക്കുന്നത്.
എന്നാൽ ഈ നിരാകരണത്തിന് നൽകേണ്ടി വരുന്ന വിലയും അതീവ വ്യക്തമാണ്. വിശദീകരണം അതിന്റെ പരമകാഷ്ഠയിലേക്ക് നയിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അസ്തിത്വം തന്നെ യുക്തിപരമായ അനിവാര്യതയിൽ (Rational necessity) ലയിച്ചുപോകാനുള്ള അപകടസാധ്യത അവിടെയുണ്ട്. ഇവിടെ ദൈവം എന്നത് കേവലം ഉചിതമായ പ്രപഞ്ചക്രമത്തിന്റെ (Optimality) ഗാരന്റി നൽകുന്നവനായി മാറുന്നു; സൃഷ്ടി എന്നത് യുക്തിപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ അനന്തരഫലമായി ചുരുങ്ങുന്നു. അനിശ്ചിതത്വം (Contingency) എന്നത് സാധ്യമായവയിൽ നിന്നുള്ള ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പായി മാത്രം ഇവിടെ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ, ലോകം സത്തപരമായ ഒരു ആധാരശിലയിൽ ഊന്നിയതാണോ എന്നതല്ല പ്രശ്നം; മറിച്ച് യുക്തിപരമായ ഈ ആധാരപ്പെടുത്തൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും, സത്തയുടെ മൗലികമായ ദാനത്തിനും (Gift), യഥാർത്ഥമായ അപരത്വത്തിനും (Otherness) എത്രത്തോളം ഇടം നൽകുന്നു എന്നതാണ്.
കേവല യുക്തിയുടെ ആധാരപ്പെടുത്തലുകൾ അതിന്റെ പരിധിയിൽ എത്തുന്ന ബിന്ദു ഇതാണ്. വിശദീകരണങ്ങൾ അസ്തിത്വത്തിൽത്തന്നെ അവസാനിക്കണമെന്ന അക്വീനാസിന്റെ തീരുമാനത്തെയോ, അതല്ലെങ്കിൽ യുക്തിയുടെ അന്ത്യം വരെ ആ അന്വേഷണം തുടരണമെന്ന ലൈബ്നിറ്റ്സിന്റെ നിശ്ചയദാർഢ്യത്തെയോ ഒരാൾക്ക് സ്വീകരിക്കാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ ഇതിൽ നിന്നെല്ലാം വിഭിന്നമായി, അനിശ്ചിതത്വത്തെ മറ്റൊരു കോണിലൂടെ സമീപിക്കുന്ന വേറൊരു ക്രൈസ്തവ പാരമ്പര്യവുമുണ്ട്. ലോകത്തെ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാനുള്ള ദാഹത്തിൽ നിന്നല്ല അത് തുടങ്ങുന്നത്; മറിച്ച് സൃഷ്ടി എന്നത് ഒന്നാമതായി ദൈവികമായ ജീവനിലുള്ള പങ്കാളിത്തമാണെന്ന (Participation in divine life) ബോധ്യത്തിൽ നിന്നാണ് അത് ഉയിർക്കൊള്ളുന്നത്.
പ്രധാനമായും ഈസ്റ്റേൺ ഓർത്തഡോക്സ് പാരമ്പര്യത്തിൽ (Eastern Orthodox tradition), അനിശ്ചിതത്വം എന്നത് പരിഹരിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു ബൗദ്ധിക പ്രശ്നമല്ല, മറിച്ച് സത്തകൾ തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള സംസർഗ്ഗം (Communion) സാധ്യമാക്കുന്ന ഒരു മൗലിക സാഹചര്യമാണ്. അനിശ്ചിതമായ ഒരു ലോകം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നത് യുക്തിപരമായ ഒരു കുറവല്ല, മറിച്ച് അത് ദൈവവും പ്രപഞ്ചവും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹനിർഭരമായ ബന്ധത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്ന ഇടമാണ്. ഈ പുനർവായന മെറ്റാഫിസിക്കൽ ഭൂപടത്തെ എപ്രകാരം മാറ്റിവരയ്ക്കുന്നു എന്നത് അതീവ പ്രസക്തമായ മറ്റൊരു അന്വേഷണമാണ്. അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യുക്തിപരമായ തർക്കങ്ങളിൽ നിന്ന് സംസർഗ്ഗത്തിന്റെ ഈ പുതിയ ദർശനത്തിലേക്ക് പരമ്പരയുടെ അടുത്ത ലേഖനത്തിൽ പ്രവേശിക്കാം.