ശാസ്ത്രയുഗത്തിലെ മെറ്റാഫിസിക്സ് (5): അനിശ്ചിതത്വവും ലോകത്തിന്റെ രൂപഭാവങ്ങളും

1. എന്തുകൊണ്ട് അനിശ്ചിതത്വം?

മുൻപത്തെ ലേഖനങ്ങളിൽ, ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായും നിയമങ്ങളിലും യാദൃച്ഛികതയിലും ഫങ്ഷണൽ അഡക്വസിയിലും ചെന്ന് അവസാനിക്കുന്നത് നാം കണ്ടു. ഈ വിരാമസ്ഥാനങ്ങൾ അന്തിമമല്ലെങ്കിലും, അവ അപ്രകാരമായി നമുക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണെന്നും നാം വിശകലനം ചെയ്തു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ ഒരു ചോദ്യം ഉയരുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്: ശാസ്ത്രം ബാക്കി വെക്കുന്ന ഈ മേഖലയെ എന്തുകൊണ്ടാണ് നാം ‘അനിശ്ചിതത്വം’ (Contingency) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്? എന്തുകൊണ്ട് മറ്റൊരു വിഭാഗം ഇതിനായി ഉപയോഗിച്ചുകൂടാ? ഈ നിയമങ്ങളെ ‘അനിവാര്യത’ (Necessity) എന്ന് തന്നെ വിളിച്ചുകൂടേ? അതല്ലെങ്കിൽ, ലോകത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടനകളെ യാതൊരു വിശേഷണവുമില്ലാത്ത കേവല സത്യങ്ങളായി (Brute facts) കണ്ടുകൂടേ?

ഈ ചോദ്യം അതീവ പ്രധാനമാണ്; കാരണം അനിശ്ചിതത്വം എന്നത് സ്വയം തെളിയിക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ല. അത് നമുക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളത് പോലെ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു വെറും ലേബലുമല്ല. നമ്മുടെ അന്വേഷണത്തിൽ അനിശ്ചിതത്വത്തിന് ഒരു കേന്ദ്രസ്ഥാനം ലഭിക്കണമെങ്കിൽ, മറ്റ് വിഭാഗങ്ങൾക്ക്—അനിവാര്യത, നിയമം, യാദൃച്ഛികത, അല്ലെങ്കിൽ ഫങ്ഷൻ—ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണങ്ങൾ നമുക്ക് മുന്നിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയില്ല എന്ന് വ്യക്തമാകണം.

അതുകൊണ്ട് ഈ പ്രബന്ധത്തിന്റെ അവകാശവാദം ലളിതവും എന്നാൽ കൃത്യവുമാണ്: അനിശ്ചിതത്വം എന്നത് ഒരു അന്തിമ വിശദീകരണമായി നാം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന ഒന്നല്ല; മറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണം അതിന്റെ എല്ലാ ദൗത്യങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി കഴിയുമ്പോൾ സ്വാഭാവികമായി അവശേഷിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്.

2. അനിശ്ചിതത്വം എന്നാലെന്ത്? (എന്തല്ല?)

ഒരു കാര്യം ‘അനിശ്ചിതം’ (Contingent) എന്ന് പറയുകയാണെങ്കിൽ, അത് മറ്റൊന്നാകാൻ സാധ്യതയുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. ഇതിനർത്ഥം അത് കേവലം റാൻഡം ആണെന്നോ, അജ്ഞാതമാണെന്നോ, അല്ലെങ്കിൽ വിശദീകരിക്കപ്പെടാത്ത ഒന്നാണെന്നോ അല്ല. വിശദീകരണം പരാജയപ്പെട്ടു എന്നും ഇതിന് അർത്ഥമില്ല. മറിച്ച്, ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്ന ആ വിഷയം യുക്തിയിലോ ഗണിതശാസ്ത്രത്തിലോ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലോ അധിഷ്ഠിതമായ ഒന്നാണെന്ന് (Necessity) തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല എന്ന് മാത്രമാണ് ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നത്.

അനിശ്ചിതത്വത്തെ യാദൃച്ഛികതയിൽ (Chance) നിന്ന് അതീവ ശ്രദ്ധയോടെ വേർതിരിച്ചു കാണേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിലെ ഫലങ്ങളുടെ വിതരണത്തെയാണ് യാദൃച്ഛികത വിവരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അനിശ്ചിതത്വം ആ ചട്ടക്കൂടിനെ തന്നെ സംബന്ധിക്കുന്നതാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിനുള്ളിൽ ഒരു പ്രോബബിലിറ്റി നിയമം അനിവാര്യമായിരിക്കാം, എന്നാൽ ആ സിദ്ധാന്തം തന്നെ അനിശ്ചിതമായി തുടരുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ അനിശ്ചിതത്വത്തെ അജ്ഞതയുമായും കൂട്ടിക്കുഴയ്ക്കരുത്. ഒരു വസ്തുതയെക്കുറിച്ച് പൂർണ്ണമായ അറിവുണ്ടാകുമ്പോഴും അത് അനിശ്ചിതമായി തുടരാം.

അനിവാര്യത ലഭ്യമല്ലാതാകുകയും യാദൃച്ഛികത എന്നത് ചട്ടക്കൂടിനെ അപേക്ഷിച്ചുള്ള ഒന്നാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അനിശ്ചിതത്വം എന്നത് നാം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന ഒരു മെറ്റാഫിസിക്കൽ മുൻധാരണയല്ല, മറിച്ച് അവിടെ അവശേഷിക്കുന്ന ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ (minimal) വിഭാഗമാണ്.

3. ശാസ്ത്രീയ പ്രായോഗികതയിലെ അനിശ്ചിതത്വം

യഥാർത്ഥത്തിൽ, അനിശ്ചിതത്വം എന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു സങ്കല്പമല്ല. ശാസ്ത്രീയമായ പ്രായോഗിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ (Scientific Practice) പരിശോധിച്ചാൽ തന്നെ അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ അതീവ വ്യക്തമായ ഉദാഹരണങ്ങൾ നമുക്ക് കാണാൻ സാധിക്കും. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ മൗലിക സ്ഥിരാങ്കങ്ങൾ ഇതിനൊരു മികച്ച ദൃഷ്ടാന്തമാണ്. പ്രകാശത്തിന്റെ വേഗതയാകട്ടെ, ഇലക്ട്രോണിന്റെ ചാർജ്ജാകട്ടെ—ഇവയുടെ മൂല്യങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ഇത്രയായി എന്ന് ഗണിതശാസ്ത്രപരമായി ഡിറൈവ് ചെയ്തെടുക്കാൻ നമുക്ക് കഴിയില്ല. ഇവ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവങ്ങളായി നാം പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ കണ്ടെത്തുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെ, പ്രപഞ്ച വികാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങൾ (Cosmology) എത്ര കൃത്യമാണെങ്കിലും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രാരംഭ അവസ്ഥയെ (Initial conditions) ആ നിയമങ്ങൾ കൊണ്ട് വിശദീകരിക്കാനാവില്ല; മറിച്ച് ആ അവസ്ഥയെ ആധാരമാക്കി മാത്രമേ നിയമങ്ങൾക്ക് പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയൂ. ജീവശാസ്ത്രത്തിലാകട്ടെ, അതീവ സങ്കീർണ്ണമായ തന്മാത്രാ ഘടനകൾ കെമിസ്ട്രിയുടെ നിയമങ്ങളാൽ സാധ്യമാണെങ്കിലും, ആ നിയമങ്ങൾ അത്തരമൊരു ഘടനയെ അനിവാര്യമായി (Logically forced) നിർമ്മിക്കുന്നില്ല.

ഈ ഉദാഹരണങ്ങളെല്ലാം ഒരു പൊതുവായ രീതിശാസ്ത്രത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ചില സവിശേഷതകളെ ചർച്ചകൾക്ക് അതീതമായ ‘ആധാരങ്ങളായി’ (Fixed facts) സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് മാത്രമേ ശാസ്ത്രത്തിന് മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിയൂ. ശാസ്ത്രം പിന്തുടരുന്ന ഈ രീതിശാസ്ത്രപരമായ നിലപാട് തികച്ചും യുക്തിസഹമാണ്. എന്നാൽ ഈ പ്രക്രിയ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്ന ഗൗരവകരമായ ഒരു വശമുണ്ട്: ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണം ചെന്നുനിൽക്കുന്നത് തർക്കമറ്റ യുക്തിപരമായ അനിവാര്യതയിലല്ല (Necessity), മറിച്ച് ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കേവലമായ ചില വസ്തുതകളിലാണ് (Facts about the world).

ചുരുക്കത്തിൽ, ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ വിജയകരമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത് തന്നെ ആ സവിശേഷതകൾ ‘മറ്റൊന്നാകാൻ സാധ്യതയില്ലായിരുന്നു’ എന്ന് തെളിയിക്കാതെയാണ്. ഇതാണ് അനിശ്ചിതത്വം എന്നതുകൊണ്ട് നാം അർത്ഥമാക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്രം അതിന്റെ പരിധിയിൽ എത്തുമ്പോൾ അനിവാര്യതയ്ക്ക് പകരം ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ‘അനിശ്ചിതമായ വസ്തുതകളെയാണ്’ നാം അഭിമുഖീകരിക്കുന്നത്.

4. ജനറ്റിക് കോഡ്: ക്രമബദ്ധമായ അനിശ്ചിതത്വം

ഡി.എൻ.എയിലെ വിവരങ്ങളെ പ്രോട്ടീനുകളായി വിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ജൈവിക വ്യവസ്ഥയാണ് ജനറ്റിക് കോഡ്. നാല് തരം ന്യൂക്ലിയോടൈഡുകൾ കൊണ്ടാണ് ഡി.എൻ.എ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. പ്രോട്ടീൻ നിർമ്മാണത്തിനായി ഡി.എൻ.എയിലെ ഈ വിവരങ്ങൾ ആദ്യം ആർ.എൻ.എ (RNA) തന്മാത്രകളിലേക്ക് പകർത്തപ്പെടുന്നു; ഈ പ്രക്രിയയെയാണ് ‘ട്രാൻസ്ക്രിപ്ഷൻ’ (Transcription) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഇത്തരത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന മെസഞ്ചർ ആർ.എൻ.എയിലെ (mRNA) മൂന്ന് ന്യൂക്ലിയോടൈഡുകൾ വീതമുള്ള യൂണിറ്റുകളെയാണ് ‘കോഡോണുകൾ’ (Codons) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. കോശത്തിലെ സംവിധാനങ്ങൾ ഈ കോഡോണുകളെ ക്രമമായി വായിച്ചെടുക്കുകയും, ഓരോ കോഡോണിനും അനുരൂപമായ (Corresponding) അമിനോ ആസിഡുകളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ കൂട്ടിയിണക്കി പ്രോട്ടീൻ ശൃംഖലകൾ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മിക്ക ജീവജാലങ്ങളിലും ഇരുപത് തരം അമിനോ ആസിഡുകൾ അടങ്ങിയ ഒരു സ്റ്റാൻഡേർഡ് സെറ്റാണ് ഇതിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

ജനറ്റിക് കോഡിന്റെ പല സവിശേഷതകളും ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ അനിവാര്യതയാൽ (Necessity) സംഭവിക്കുന്നവയാണെന്ന് കാണാം. നാല് ന്യൂക്ലിയോടൈഡുകളും ഇരുപതോളം അമിനോ ആസിഡുകളും നൽകപ്പെട്ടാൽ, അവിടെ മൂന്ന് ന്യൂക്ലിയോടൈഡുകൾ ചേർന്ന ‘ട്രിപ്‌ലറ്റ് കോഡോണുകൾ’ എന്നത് യുക്തിപരമായ ഏക പരിഹാരമാണ്. ന്യൂക്ലിയോടൈഡുകളുടെ ജോഡികൾ ചേർന്നുള്ള വിന്യാസം (4²) 16 സാധ്യതകൾ മാത്രമാണ് നൽകുന്നത്. എന്നാൽ 20 അമിനോ ആസിഡുകൾക്കും സ്റ്റാർട്ട്/സ്റ്റോപ്പ് സിഗ്നലുകൾക്കുമായി ചുരുങ്ങിയത് 22 സ്ഥാനങ്ങളെങ്കിലും അനിവാര്യമാണ്. അതിനാൽ അടുത്ത ഘട്ടമായ 4³ അഥവാ 64 സ്ഥാനങ്ങൾ എന്നത് ഒരു യാദൃച്ഛികതയല്ല, മറിച്ച് ആ വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലെ ഗണിതപരമായ നിഗമനമാണ്. കോഡിലെ ആവർത്തനങ്ങൾ (Redundancy) മ്യൂട്ടേഷനുകളെ പ്രതിരോധിക്കുന്നതും, കോഡോണുകളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലെ ‘വൊബിൾ’ (Wobble) പിഴവുകളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും ഈ വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലെ പരിമിതികൾക്ക്(Constraints) കീഴിൽ സംഭവിക്കുന്ന സുസമ്മതമായ ഫലങ്ങളാണ്.

എന്നാൽ അനിശ്ചിതത്വം നിലനിൽക്കുന്നത് ഇതിനും മുൻപുള്ള ഘട്ടത്തിലാണ്. എന്തുകൊണ്ടാണ് ജൈവ വിവരങ്ങൾ ഒരു ചിഹ്ന വ്യവസ്ഥയുടെ (Symbolic code) രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നത്? എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ പ്രത്യേക അളവിലുള്ള അമിനോ ആസിഡ് സെറ്റ് തന്നെ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്? പ്രകൃതിയിൽ മറ്റ് അമിനോ ആസിഡുകൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും എന്തുകൊണ്ട് ഇവ തന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു? തന്മാത്രകൾ തമ്മിലുള്ള നേരിട്ടുള്ള രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പകരം എന്തുകൊണ്ടാണ് വിവരങ്ങൾ ഒരു ‘മാപ്പിംഗ്’ (Mapping) സിസ്റ്റത്തിലൂടെ കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്?

പരിണാമപരവും ബയോഫിസിക്കലുമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ‘എങ്ങനെ’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകുന്നുണ്ട്. ഈ വ്യവസ്ഥ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്നും പരിമിതികൾക്കിടയിൽ അത് എങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നുവെന്നും അവ കാണിച്ചുതരുന്നു. എന്നാൽ ഈ വ്യവസ്ഥ മറ്റൊന്നാകാൻ സാധ്യതയില്ലായിരുന്നു എന്ന് അവ തെളിയിക്കുന്നില്ല. ജനറ്റിക് കോഡ് എന്നത് അനിയന്ത്രിതമായ ഒന്നല്ല (Not arbitrary), എന്നാൽ അത് അനിവാര്യമാണെന്നും തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. പരിമിതികൾക്കിടയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ (Contingency under constraint) ഒരു ഉദാഹരണമാണിത്.

5. ഗഹനമായ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കാത്തതെന്തുകൊണ്ട്?

ഇപ്പോൾ അനിയന്ത്രിതമായി തോന്നുന്ന കാര്യങ്ങൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങൾ വഴി അനിവാര്യതയായി തെളിയിക്കപ്പെടുമെന്ന് നാം പ്രത്യാശിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. ചരിത്രം അത്തരം പല നിഗമനങ്ങളും സാധ്യമാണെന്ന് കാണിച്ചുതരുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ ചരിത്രം മറ്റൊരു സ്ഥിരമായ മാതൃക കൂടി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ആഴത്തിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ബന്ധങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ, അവ പുതിയ ചില ഘടനകളെ നൽകപ്പെട്ടവയായി (Given) അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ജ്യാമിതിക്ക് ബലങ്ങളുടെ രൂപത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞേക്കും, എന്നാൽ ജ്യാമിതിയെ ആ ബലങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. തന്മാത്രാ തലത്തിലുള്ള മെക്കാനിസങ്ങൾ ജൈവ പെരുമാറ്റങ്ങളെ വിശദീകരിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ആ മെക്കാനിസങ്ങളെ സാധ്യമാക്കുന്ന സംഘാടന തത്വങ്ങൾ (Organizational principles) ആ മെക്കാനിസങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിയുന്നവയല്ല. വിശദീകരണത്തിന്റെ ആഴം അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ സ്ഥാനം മാറ്റുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്; അതിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല.

6. അനിശ്ചിതമായ ഒരു ലോകത്തിന്റെ രൂപം

ഈ സവിശേഷതകളെല്ലാം ചേർന്ന് ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രത്യേക ചിത്രം നമുക്ക് നൽകുന്നു. ലോകം ഒരിക്കലും അരാജകമല്ല. അത് ക്രമബദ്ധവും നിയമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതും യുക്തിസഹവുമാണ്. എങ്കിലും അത് യുക്തിപരമായ അനിവാര്യതയാൽ (Logically forced) ഉണ്ടായതല്ല. അതിന്റെ നിയമങ്ങളും കോൺസ്റ്റന്റുകളും സംഘാടന തത്വങ്ങളും അനിവാര്യമായ സത്യങ്ങളാണെന്ന് തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.

അനിശ്ചിതത്വം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ലോകം സുസ്ഥിരമായ ചട്ടക്കൂടുകൾക്കുള്ളിൽ നിന്നുകൊണ്ട് തന്നെ പൂർണ്ണമായും ഗ്രഹിക്കാൻ സാധിക്കും. എങ്കിലും അത്തരമൊരു ലോകത്തിന്റെ ആധാരശിലകൾ കേവല തത്വങ്ങളിൽ നിന്നോ ആന്തരിക യുക്തിയിൽ നിന്നോ മാത്രം നിഗമനം ചെയ്തെടുക്കാവുന്നവയല്ല. ഇവിടെ അനിശ്ചിതത്വം എന്നാൽ ഒരിക്കലും അരാജകത്വമോ ക്രമമില്ലായ്മയോ അല്ല; അത് തെളിയിക്കപ്പെട്ട അനിവാര്യതയുടെ (Necessity) അഭാവം മാത്രമാണ്. ഈ കണ്ടെത്തൽ ശാസ്ത്രത്തിന് മേൽ പുറത്തുനിന്നും അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന ഒന്നല്ല. മറിച്ച്, ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണങ്ങളെ അതിന്റെ അന്തിമ അതിരുകൾ വരെ പിന്തുടരുമ്പോൾ സംഭവിക്കുന്ന സ്വാഭാവിക പരിണതഫലമാണിത്.

7. അനിശ്ചിതത്വം എന്തുകൊണ്ട് ഒഴിവാക്കാനാവില്ല?

ഈ ഘട്ടത്തിൽ, അനിശ്ചിതത്വം എന്നത് കേവലം ഒരു ദാർശനിക താല്പര്യം മാത്രമല്ല. ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണം അതിന്റെ ദൗത്യം നിർവ്വഹിച്ചു കഴിഞ്ഞാൽ സ്വാഭാവികമായി അവശേഷിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണത്. അനിശ്ചിതത്വത്തെ നിരാകരിക്കണമെങ്കിൽ ലോകം മറ്റൊന്നാകാൻ സാധ്യതയില്ലായിരുന്നു എന്ന് തെളിയിക്കേണ്ടി വരും—അതായത് നിയമങ്ങളും ഘടനകളും ഗണിതശാസ്ത്രപരമായി അനിവാര്യമാണെന്ന് കാണിക്കേണ്ടി വരും. ശാസ്ത്രം അത്തരമൊരു തെളിവ് നൽകുന്നില്ല, അതിന്റെ രീതിശാസ്ത്രം അതിനായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിട്ടുള്ളതുമല്ല. അതുകൊണ്ട് അനിശ്ചിതത്വം എന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന് പകരമുള്ള ഒന്നോ അതിനോട് മത്സരിക്കുന്ന ഒരു വിശദീകരണമോ അല്ല. വിശദീകരണങ്ങൾ അതിന്റെ വിരാമസ്ഥാനങ്ങളിൽ എത്തുമ്പോൾ, ആ ബിന്ദുക്കളെ മുൻവിധികളില്ലാതെ അനിവാര്യതയായി മാറ്റാതിരിക്കുമ്പോൾ അവശേഷിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണത്.

8. ഇനിയും അവശേഷിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ

ഈ ഉപന്യാസം ഏറ്റവും ഗഹനമായ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകിയിട്ടില്ല. എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇത്തരമൊരു അനിശ്ചിതമായ ലോകം നിലനിൽക്കുന്നത് എന്നോ, ഈ അനിശ്ചിതത്വത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നോ നാം ചോദിച്ചിട്ടില്ല. അനിശ്ചിതത്വം എന്നത് യഥാർത്ഥമാണെന്നും, അത് ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണെന്നും, ശാസ്ത്രപുരോഗതി അതിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല എന്നും മാത്രമേ നാം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുള്ളൂ.

നിയമങ്ങളും യാദൃച്ഛികതയും അന്തിമ വിശദീകരണങ്ങളല്ല; മറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ ചട്ടക്കൂടുകൾ സ്വാഭാവികമായും ചെന്നുനിൽക്കുന്ന വിരാമസ്ഥാനങ്ങൾ മാത്രമാണ്. ആ വിരാമസ്ഥാനങ്ങൾ അനിവാര്യമാണോ അതോ അനിശ്ചിതമാണോ എന്ന ചോദ്യം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണ്. ലോകം മറ്റൊന്നാകാൻ സാധ്യതയുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ, എന്തുകൊണ്ടാണ് അത് ഇപ്രകാരമായത്? ഈ ചോദ്യത്തിന് നിയമങ്ങളിലൂടെയോ യാദൃച്ഛികതയിലൂടെയോ മറുപടി നൽകാനാവില്ല. അനിശ്ചിതത്വത്തെ തന്നെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന മറ്റൊരു തരം വിശദീകരണം ആവശ്യമാണോ എന്ന അന്വേഷണമാണ് അടുത്ത ലേഖനത്തിന്റെ ദൗത്യം.