ശാസ്ത്രയുഗത്തിലെ മെറ്റാഫിസിക്സ് (3): എന്താണ് 'വിശദീകരണം'?

1. ശാസ്ത്രീയ പ്രായോഗികതയിലെ ‘വിശദീകരണ’ത്തിന്റെ അവ്യക്തത

ശാസ്ത്രീയമായ സംവാദങ്ങളിൽ ‘വിശദീകരണം’ (Explanation) എന്ന പദം ഒന്നിലധികം അർത്ഥതലങ്ങളിലാണ് പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്. ഒരു പ്രതിഭാസത്തെ അതീവ കൃത്യതയോടെ വിവരിക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴോ, അതിന്റെ പെരുമാറ്റം വിശ്വസനീയമായി പ്രവചിക്കുമ്പോഴോ, അതല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ സാമാന്യമായ ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് ആ പ്രതിഭാസത്തെ നിഗമനം ചെയ്തെടുക്കാൻ (Derive) സാധിക്കുമ്പോഴോ അത് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് നാം പറയുന്നു. പ്രായോഗിക തലത്തിൽ ഇത്തരം പ്രയോഗങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഒന്നിനുപകരം മറ്റൊന്നായി കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടാറുണ്ട്. ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണങ്ങൾ വിജയകരമായി മുന്നോട്ട് പോകുന്നിടത്തോളം ഈ അർത്ഥവ്യാപ്തിയിലെ അവ്യക്തത വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ സൃഷ്ടിക്കാറില്ല.

ലോകത്തിന് എന്തുകൊണ്ട് ഈ ഘടന കൈവന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ പരിഹരിക്കാൻ ശാസ്ത്രത്തിനുള്ളിലെ വിശദീകരണ വിജയങ്ങൾ മതിയാകും എന്ന് കരുതുന്നിടത്താണ് പ്രശ്നങ്ങൾ ഉടലെടുക്കുന്നത്. ആ ഘട്ടത്തിൽ, വിശദീകരണത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തമായ ഈ അർത്ഥതലങ്ങൾ പരസ്പരം ഇടകലരുന്നു. കൃത്യമായ വിവരണങ്ങൾ പൂർണ്ണമായ വിശദീകരണങ്ങളായി തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രവചനക്ഷമതയെ ‘മനസ്സിലാക്കലായും’ (Understanding), ഗഹനമായ ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്നുള്ള നിഗമനങ്ങളെ അന്തിമ സത്യങ്ങളായും (Finality) ഗണിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി, വിശദീകരണ ചട്ടക്കൂടുകളുടെ പദവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ—അവ അനിവാര്യമാണോ (Necessary), അനിശ്ചിതമാണോ (Contingent), അതോ മറ്റെന്തെങ്കിലുമാണോ എന്നത്—ആ ചട്ടക്കൂടുകൾക്കുള്ളിൽ സംഭവിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളുമായി കൂട്ടിക്കുഴയ്ക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ വഴുതിമാറൽ അശ്രദ്ധയുടെ ഫലമല്ല; മറിച്ച് ആധുനിക ശാസ്ത്രം കൈവരിച്ച അസാമാന്യ വിജയത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമാണിത്. സിദ്ധാന്തങ്ങൾ വൈവിധ്യമാർന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുകയും കൃത്യമായ പ്രവചനങ്ങൾ സാധ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, സത്തപരമായ മറ്റൊന്നും ഇനി വിശദീകരിക്കാനില്ല എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. എങ്കിലും, ഈ ബോധ്യം നിലനിൽക്കുന്നത് ‘വിശദീകരണം’ എന്ന സങ്കല്പത്തെ തന്നെ പരിശോധിക്കാതെ വിടുന്നതുകൊണ്ടാണ്. ശാസ്ത്രം എന്തിനെ വിശദീകരിക്കുന്നു എന്നും എന്തിനെ വിശദീകരിക്കുന്നില്ല എന്നും വ്യക്തമാകണമെങ്കിൽ, വിവരണത്തെയും വിശദീകരണത്തെയും കൂടുതൽ ചിട്ടയോടെ വേർതിരിച്ചു കാണേണ്ടതുണ്ട്.

2. വിവരണവും ആഴത്തിലുള്ള വിശദീകരണവും അവശേഷിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങളും

ശാസ്ത്രീയ വിവരണം ക്രമങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ പലപ്പോഴും ഗണിതശാസ്ത്ര രൂപത്തിൽ അതീവ കൃത്യതയോടെ അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിജയകരമായ ഒരു വിവരണം ഒരു വ്യവസ്ഥ പ്രസക്തമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു എന്ന് വിവരിക്കുകയും ആ പെരുമാറ്റങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി കാണാൻ അനുവദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത്തരം വിവരണങ്ങൾ അതിൽ തന്നെ അതീവ ശക്തവും വൈരുദ്ധ്യരഹിതവുമാണ്.

ശാസ്ത്രം പലപ്പോഴും ഇതിനപ്പുറം കടന്ന്, ഈ വിവരണങ്ങളെ കൂടുതൽ സാമാന്യമായ ചട്ടക്കൂടുകളിലേക്ക് ഉൾപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ആഴത്തിലുള്ള വിശദീകരണങ്ങൾ നൽകാറുണ്ട്. ഗ്രഹങ്ങളുടെ ചലനത്തെ കെപ്ലറുടെ നിയമങ്ങൾ കൃത്യതയോടെ വിവരിച്ചു. ന്യൂട്ടന്റെ ഗുരുത്വാകർഷണ സിദ്ധാന്തമാകട്ടെ, ആ ചലനത്തെ പിണ്ഡങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബലങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു വിവരണം നൽകി. ഇത് യഥാർത്ഥ വിശദീകരണ പുരോഗതിയായിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, ഗുരുത്വാകർഷണം എന്തുകൊണ്ട് ഇത്തരമൊരു രൂപം കൈക്കൊണ്ടു എന്നോ, എന്തുകൊണ്ടാണ് പിണ്ഡങ്ങൾ ഇപ്രകാരം പരസ്പരം പ്രതികരിക്കുന്നത് എന്നോ, ആ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ആധാരമായ ജ്യാമിതീയ-ചലന സിദ്ധാന്തങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് മറ്റൊന്നാകാതെ ഇപ്രകാരമായി എന്നോ ന്യൂട്ടന്റെ സിദ്ധാന്തം ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല. ആഴത്തിലുള്ള വിശദീകരണം ഒരു തരം ‘എന്തുകൊണ്ട്’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകുകയും മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള ചോദ്യത്തെ സ്പർശിക്കാതെ വിടുകയും ചെയ്യുന്നു.

ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിലും ഇതേ ഘടന കാണാം. നാഡീകോശങ്ങളുടെ വൈദ്യുത സ്വഭാവത്തെ ഹോഡ്ജ്കിൻ-ഹക്സിലി സമവാക്യങ്ങൾ കൃത്യതയോടെ വിവരിക്കുന്നു. പിന്നീട് മോളിക്യുലാർ ബയോളജി ഇതിന് പിന്നിലെ വോൾട്ടേജ്-ഗേറ്റഡ് അയോൺ ചാനലുകളുടെ പ്രവർത്തനം വെളിപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ അതൊരു യഥാർത്ഥ വിശദീകരണ പുരോഗതിയായിരുന്നു. പക്ഷേ, ഈ ആഴത്തിലുള്ള വിവരണം എല്ലാ വിശദീകരണ ചോദ്യങ്ങളെയും ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. എന്തുകൊണ്ടാണ് ജൈവപദാർത്ഥങ്ങൾ ഇത്ര സൂക്ഷ്മമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട രീതിയിൽ സംഘടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് എന്നോ, എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇത്തരം സംഘാടന രൂപങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത് എന്നോ, എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇത്തരം സ്വയം പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയകൾ ഉണ്ടാകുന്നത് എന്നോ അത് വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. ഈ ചോദ്യങ്ങൾ വിട്ടുപോയ ഏതെങ്കിലും മെക്കാനിസങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ളതല്ല; മറിച്ച് ആ സംഘാടനത്തിന്റെ പദവിയെയും രൂപത്തെയും കുറിച്ചുള്ളതാണ്.

ആഴത്തിലുള്ള വിശദീകരണങ്ങൾ അതിരുകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിന് പകരം മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത് എന്ന ഈ മാതൃക മൗലിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലും കാണാം. ഗുരുത്വാകർഷണത്തിലെയും ഇലക്ട്രോസ്റ്റാറ്റിക്സിലെയും പരിചിതമായ ‘ഇൻവേഴ്സ് സ്ക്വയർ ലോ’ (Inverse-square law) ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിനുള്ളിൽ ദുരൂഹമല്ല. ത്രിമാനവും ഐസോട്രോപിക്കുമായ ഒരു യൂക്ലീഡിയൻ സ്പേസും പ്രവർത്തനങ്ങളിലെ ലോക്കാലിറ്റിയും (Locality) ആധാരമായി സ്വീകരിച്ചാൽ, ജ്യാമിതീയമായ യുക്തികളിൽ നിന്ന് തന്നെ ഇത്തരത്തിലുള്ള നിയമങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി ഉരുത്തിരിയുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ നിയമത്തിന്റെ രൂപത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നത് സ്ഥലത്തിന്റെ (Space) ഘടനയാണ്. എന്നാൽ, ഇത് ചോദ്യത്തിന്റെ സ്ഥാനം മാറ്റുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്. എന്തുകൊണ്ടാണ് ഭൗതിക സ്ഥലത്തിന് മറ്റ് മാനങ്ങൾക്ക് പകരം മൂന്ന് മാനങ്ങൾ തന്നെ ഉണ്ടായത്? എന്തുകൊണ്ട് അത് രണ്ടോ നാലോ ആയില്ല? തുടർന്നുള്ള ഏതൊരു ഭൗതിക നിഗമനവും ഏതെങ്കിലും ഒരു സ്പേഷ്യൽ ചട്ടക്കൂടിനെ മുൻകൂട്ടി അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടേ തുടങ്ങാൻ കഴിയൂ. ഇവിടെയും വിശദീകരണം മുന്നോട്ട് പോകുന്നത് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ സവിശേഷതകളെ ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ടാണ്, അവ പിന്നീട് നൽകപ്പെട്ടവയായി (Given) കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ ഉദാഹരണങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരാജയമോ ആഴത്തിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ താൽക്കാലിക അഭാവമോ അല്ല; മറിച്ച് വിശദീകരണം എന്ന പ്രക്രിയയുടെ ഒരു ഘടനാപരമായ സവിശേഷതയാണത്. ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണം എന്നത് പ്രതിഭാസങ്ങളെ നിയമങ്ങളുടെയോ മെക്കാനിസങ്ങളുടെയോ ഘടനകളുടെയോ ഒരു ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് മുന്നേറുന്നത്. കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ചട്ടക്കൂട് അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് പ്രതിഭാസങ്ങളെ ആ ചട്ടക്കൂടിനെ അപേക്ഷിച്ച് വിശദീകരിക്കുന്നു. ആ ചട്ടക്കൂട് പിന്നീട് വിശദീകരണത്തിന്റെ പുതിയ അതിരായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

3. മനസ്സിലാക്കലില്ലാത്ത പ്രവചനങ്ങൾ

ഈ അവ്യക്തത നിലനിൽക്കുന്നതിന്റെ ഒരു പ്രധാന കാരണം പ്രവചനങ്ങൾ പലപ്പോഴും അസാമാന്യമായി വിജയിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തമോ മാതൃകയോ ഫലങ്ങൾ വിശ്വസനീയമായി മുൻകൂട്ടി കാണുമ്പോൾ ആ പ്രതിഭാസം വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് നാം സ്വാഭാവികമായും നിഗമനത്തിലെത്തുന്നു. പല ശാസ്ത്രീയ സാഹചര്യങ്ങളിലും പ്രവചനക്ഷമതയാണ് പ്രായോഗികമായ ഏറ്റവും മികച്ച മാനദണ്ഡമായി (gold standard) കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. എങ്കിലും, പ്രവചനവിജയവും മനസ്സിലാക്കലും (understanding) ഒന്നല്ല. ആ പെരുമാറ്റം എന്തുകൊണ്ട് സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് വെളിപ്പെടുത്താതെ തന്നെ ഒരു വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് കൃത്യമായ പ്രവചനങ്ങൾ നടത്താൻ സാധിക്കും. ഇതൊരു ദാർശനികമായ അമൂർത്ത ചിന്തയല്ല, മറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ പ്രായോഗികതയുടെ തന്നെ ഒരു സവിശേഷതയാണ്.

ചരിത്രപരമായി നോക്കിയാൽ ജ്യോതിശാസ്ത്രം ഇതിനൊരു വ്യക്തമായ ഉദാഹരണം നൽകുന്നുണ്ട്. ന്യൂട്ടന് എത്രയോ മുൻപ് തന്നെ ഗ്രഹങ്ങളുടെ സ്ഥാനം അതീവ കൃത്യതയോടെ പ്രവചിക്കുന്ന പട്ടികകൾ (ephemerides) ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ പക്കലുണ്ടായിരുന്നു. നാവികയാത്രകൾക്കും കലണ്ടർ നിർമ്മാണത്തിനും ഇവ സഹായിച്ചു. പക്ഷേ, എന്തുകൊണ്ടാണ് ഗ്രഹങ്ങൾ അപ്രകാരം ചലിക്കുന്നത് എന്ന് വിശദീകരിക്കാൻ അവയ്ക്ക് കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല. ന്യൂട്ടന്റെ സിദ്ധാന്തം പ്രവചനങ്ങളെ ഉടൻതന്നെ മാറ്റിമറിക്കുകയല്ല ചെയ്തത്; മറിച്ച് ചലനവും ബലവും തമ്മിലുള്ള വ്യവസ്ഥാപിതമായ ആശ്രിതത്വം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അത് നമ്മുടെ അറിവിനെ (understanding) പരിവർത്തിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്.

ഇതേ വേർതിരിവ് ഇന്ന് കൂടുതൽ പരിഷ്കൃതമായ രൂപത്തിൽ കാണാൻ കഴിയും. ആധുനിക മെഷീൻ ലേണിംഗ് സംവിധാനങ്ങൾക്ക് കാരണ-ഫല ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ച് (causal structure) വ്യക്തമായ അറിവില്ലാതെ തന്നെ സങ്കീർണ്ണമായ മേഖലകളിൽ ഫലങ്ങൾ പ്രവചിക്കാൻ സാധിക്കുന്നുണ്ട്. വലിയ ഡാറ്റാസെറ്റുകളിൽ പരിശീലിപ്പിക്കപ്പെട്ട ന്യൂറൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകൾ ചിത്രങ്ങൾ തരംതിരിക്കാനും കാലാവസ്ഥ മുൻകൂട്ടി കാണാനും പ്രോട്ടീൻ ഘടനകൾ പ്രവചിക്കാനും ജൈവ പ്രതികരണങ്ങൾ മാതൃകയാക്കാനും അതീവ കൃത്യതയോടെ പ്രാപ്തമാണ്. പലപ്പോഴും മെക്കാനിസ്റ്റിക് സിദ്ധാന്തങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള മാതൃകകളെക്കാൾ മികച്ച രീതിയിൽ ഇവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

‘ആൽഫാ ഫോൾഡ്’ (AlphaFold) ഇതിന് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു ഉദാഹരണമാണ്. അമിനോ ആസിഡ് ക്രമങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രോട്ടീനുകളുടെ ത്രിമാന ഘടന എന്തായിരിക്കുമെന്ന് ഈ സംവിധാനം അഭൂതപൂർവ്വമായ വിശ്വസനീയതയോടെ പ്രവചിക്കുന്നു. ഇതൊരു യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രപുരോഗതി തന്നെയാണ്. എങ്കിലും, പ്രോട്ടീനുകൾ ജൈവവ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ എങ്ങനെ ത്രിമാന ഘടനയിൽ എത്തിപ്പെടുന്നു (fold) എന്നതിന്റെ മെക്കാനിസ്റ്റിക് വിവരണമോ, തന്മാത്രകൾ തമ്മിലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് കൃത്യമായി ഇത്തരത്തിലുള്ള സ്ഥിരതയാർന്ന ഘടനകൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു എന്ന വിശദീകരണമോ ഈ പ്രവചനവിജയത്തിൽ അടങ്ങിയിട്ടില്ല. ആഴത്തിലുള്ള വിശദീകരണ തലത്തിൽ ആ ആശ്രിതത്വത്തെ യുക്തിസഹമാക്കാതെ തന്നെ (intelligible), ഇൻപുട്ടുകളെ ഔട്ട്പുട്ടുകളുമായി വിജയകരമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് ഈ മാതൃക ചെയ്യുന്നത്.

ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സാണ് ഇതിൽ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണം. ആറ്റോമിക് സ്പെക്ട്രം മുതൽ സെമികണ്ടക്ടറുകളുടെ പെരുമാറ്റം വരെ നീളുന്ന വൈവിധ്യമാർന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളിൽ ഈ സിദ്ധാന്തം നൽകുന്ന പ്രവചനങ്ങൾ അസാമാന്യമായി കൃത്യമാണ്; അതിന്റെ വിജയത്തിൽ ആർക്കും സംശയമില്ല. എങ്കിലും, യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ച് ഈ സിദ്ധാന്തം യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്ത് പറയുന്നു എന്ന കാര്യത്തിൽ അതിന്റെ തുടക്കം മുതൽക്കേ അതൃപ്തികൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. നിരീക്ഷിക്കാവുന്ന പ്രവചനങ്ങളെല്ലാം ഒന്നുതന്നെയാണെങ്കിലും, അളവെടുപ്പുകൾക്കിടയിൽ (between measurements) എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് വ്യത്യസ്തമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. “Shut up and calculate” എന്ന പ്രശസ്തമായ നിലപാട് ഒരു പരാജയമോ ആശയക്കുഴപ്പമോ അല്ല, മറിച്ച് പ്രവചനവിജയത്തിന് എല്ലാ വ്യാഖ്യാന ചോദ്യങ്ങളും പരിഹരിക്കപ്പെടേണ്ടതില്ല എന്ന തിരിച്ചറിവാണ്. ഭാവിയിലെ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഇതിന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു വിവരണം നൽകുമോ എന്നത് ഒരു തുറന്ന ചോദ്യമാണ്. എങ്കിലും, പ്രവചനക്ഷമത മാത്രം യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തനതായ ഒരു മനസ്സിലാക്കലിലേക്ക് നമ്മെ എത്തിക്കുന്നില്ല എന്നത് വ്യക്തമാണ്.

ഈ ഉദാഹരണങ്ങൾ ഒരു പൊതു മാതൃക വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘എന്ത് സംഭവിക്കും?’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് പ്രവചനം ഉത്തരം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ‘മറ്റൊന്നിന് പകരം എന്തുകൊണ്ട് ഇത് ഇപ്രകാരം സംഭവിക്കുന്നു?’ എന്നാണ് മനസ്സിലാക്കൽ (understanding) അന്വേഷിക്കുന്നത്. ഇവ രണ്ടും പലപ്പോഴും ഒന്നിച്ചു സഞ്ചരിക്കാറുണ്ടെങ്കിലും അവ ഒന്നല്ല. ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണങ്ങൾ ആഴത്തിലേക്ക് പോകുന്തോറും അവയുടെ മുൻധാരണകൾ ഇല്ലാതാക്കപ്പെടുകയല്ല, മറിച്ച് പുതിയ ഇടങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റപ്പെടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. പുരോഗതിക്കൊപ്പം മാറുന്നത് വിശദീകരണത്തിന്റെ അതിരുകളുടെ നിലനിൽപ്പല്ല, മറിച്ച് അവയുടെ സ്ഥാനമാണ്. വിശദീകരണം മുന്നേറുന്നത് അതിന്റെ പരിധികളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള തലങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റിപ്രതിഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ്; എങ്കിലും അതിരുകൾ അവിടെത്തന്നെ അവശേഷിക്കുന്നു.

4. ഗണിതശാസ്ത്ര ഘടനയും യുക്തിസഹതയുടെ പ്രശ്നവും

ശാസ്ത്രീയമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ഗണിതശാസ്ത്രത്തെ അതീവമായി ആശ്രയിക്കുന്നുണ്ട്. ചലനനിയമങ്ങൾ, ഫീൽഡ് ഇക്വേഷനുകൾ, സംരക്ഷണ നിയമങ്ങൾ, സ്റ്റാറ്റിസ്റ്റിക്കൽ മാതൃകകൾ, ഡൈനാമിക്കൽ സിസ്റ്റങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഗണിതശാസ്ത്ര രൂപത്തിലാണ് ആവിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ ആശ്രയത്വം ആകസ്മികമായ ഒന്നല്ല; ഗണിതശാസ്ത്രമില്ലാതെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന് അതിന്റെ ധർമ്മം നിർവ്വഹിക്കാനാവില്ല.

ഗണിതശാസ്ത്രം കേവലം നിരീക്ഷണങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്. പലപ്പോഴും, ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ ഘടനകൾ പ്രപഞ്ചത്തിൽ എന്ത് സംഭവിക്കാം എന്നതിനെ നിർണ്ണയിക്കുകയും അസാധ്യമായവയെ ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ലോകം ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ വിശകലനങ്ങൾക്ക് വഴങ്ങുന്ന ഒന്നാണ് (Mathematically tractable) എന്ന വസ്തുതയിലാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിജയം നിലനിൽക്കുന്നത്. എങ്കിലും, ഗണിതശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഈ പ്രായോഗികതയെ ആ സിദ്ധാന്തങ്ങളിലെ സമവാക്യങ്ങൾ തന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നില്ല.

പ്രകൃതി സംക്ഷിപ്തമായ ഗണിതശാസ്ത്ര വിവരണങ്ങൾക്ക് വഴങ്ങുന്ന ഒന്നാണെന്ന് ഭൗതികശാസ്ത്രം മുൻകൂട്ടി ഉറപ്പിക്കുന്നു. റെഗുലേറ്ററി നെറ്റ്‌വർക്കുകളെയും വികാസ പരിണാമങ്ങളെയും മാതൃകയാക്കുമ്പോൾ ജീവശാസ്ത്രവും ഇതേ മുൻധാരണയാണ് വെച്ചുപുലർത്തുന്നത്. ഗണിതശാസ്ത്ര രൂപങ്ങൾ പ്രവചനങ്ങളെയും ഏകോപനത്തെയും സാധ്യമാക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, എന്തുകൊണ്ട് ലോകം അത്തരമൊരു ഘടന പുലർത്തുന്നു എന്ന് അവ വിശദീകരിക്കുന്നില്ല.

ഈ വസ്തുത ശാസ്ത്രജ്ഞർ തന്നെ ശ്രദ്ധിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്. ഭൗതിക ശാസ്ത്രത്തിൽ ഗണിതശാസ്ത്രത്തിനുള്ള “അകാരണമായ ഫലപ്രാപ്തിയെ” (Unreasonable effectiveness) കുറിച്ച് യുജിൻ വിഗ്നർ (Eugene Wigner) സംസാരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇതൊരു നിഗൂഢമായ അവകാശവാദമല്ല; മറിച്ച് ഗണിതശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രായോഗികതയെ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്കുള്ളിൽ നിന്ന് തന്നെ വിശദീകരിക്കാനാവില്ല എന്ന തിരിച്ചറിവാണ്. ഗണിതശാസ്ത്രം ചിലപ്പോൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതല്ല അത്ഭുതം; മറിച്ച് അത് ഇത്രമേൽ കൃത്യമായും സാർവ്വത്രികമായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതാണ്—പ്രത്യേകിച്ചും ഗണിതശാസ്ത്ര ഘടനകൾ ആദ്യമായി രൂപപ്പെടുത്തിയ അനുഭവ പരിസരങ്ങളിൽ നിന്ന് എത്രയോ അകലെയുള്ള മേഖലകളിൽ പോലും.

വാറൻ മക്കല്ലോക് (Warren McCulloch) ചോദിച്ച സമാനമായ ഒരു ചോദ്യം ഇതിനോട് ചേർത്തു വായിക്കാവുന്നതാണ്: “എന്താണ് ഒരു സംഖ്യ, അത് മനുഷ്യന് അറിയാൻ കഴിയുന്നത്? എന്താണ് ഒരു മനുഷ്യൻ, അവന് സംഖ്യയെ അറിയാൻ കഴിയുന്നത്?” ഭൗതിക ലോകവും നമ്മുടെ ചിന്താലോകവും തമ്മിലുള്ള ഘടനാപരമായ ഒരു പൊരുത്തത്തിലേക്കാണ് ഈ ചോദ്യം വിരൽ ചൂണ്ടുന്നത്. ഈ പൊരുത്തം ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണങ്ങളുടെ ആധാരശിലയാണ്, അതിൽ നിന്ന് നിഗമനം ചെയ്തെടുക്കുന്ന (Derived) ഒന്നല്ല.

മറ്റ് മേഖലകളിലെന്നപോലെ, അമൂർത്തത (Abstraction) ഒരു ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിലെ വിശദീകരണങ്ങളെ ഗഹനമാക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ആ ചട്ടക്കൂടിനെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല. ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ വിജയം വിശദീകരണത്തിന്റെ അതിരുകളെ മാറ്റിപ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല.

5. വിശദീകരണം യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്തിനെയാണ് ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നത്?

വിവരണം, പ്രവചനം, ഗണിതശാസ്ത്ര രൂപം എന്നിവയെ വേർതിരിച്ചു കഴിഞ്ഞാൽ, വിശദീകരണം അതിന്റെ ഗഹനമായ അർത്ഥത്തിൽ ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നത് എന്തിനെയാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കാൻ സാധിക്കും. ‘യുക്തിസഹമായ ആശ്രിതത്വത്തെയാണ്’ (Intelligible dependence) വിശദീകരണം ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നത്: അതായത്, ഒരു പ്രതിഭാസം എന്തുകൊണ്ട് മറ്റൊന്നിന് പകരം ഈ രീതിയിൽ തന്നെ സംഭവിക്കുന്നു എന്നും, ലോകത്തിന്റെ കൂടുതൽ സാമാന്യമായ സവിശേഷതകളെ അത് എങ്ങനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നും വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നാണത്.

ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായും ചില വിരാമസ്ഥാനങ്ങളിൽ (Stopping points) എത്തിച്ചേരാറുണ്ട്—നിയമങ്ങൾ, സമമിതികൾ, പ്രോബബിലിറ്റി നിയമങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ സംഘാടന തത്വങ്ങൾ (Organizational principles) എന്നിവയെല്ലാം ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിനുള്ളിൽ നൽകപ്പെട്ടവയായി (Given) കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഇതൊരു പിഴവല്ല; ഇത്തരം അന്വേഷണ വിരാമങ്ങൾ ഇല്ലാതെ വിശദീകരണം ആരംഭിക്കാൻ പോലും കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഇവ എങ്ങനെയുള്ള സ്ഥാനങ്ങളാണെന്ന് തിരിച്ചറിയേണ്ടത് പ്രധാനമാണ്. അവ ഒരു ചട്ടക്കൂടിന്റെ പരിധികളെയാണ് അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്, അല്ലാതെ യുക്തിയുടെ തന്നെ പരിസമാപ്തിയെയല്ല.

ഈ പരിധികളെ അന്തിമ ഉത്തരങ്ങളായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുമ്പോഴാണ് ആശയക്കുഴപ്പങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. നിയമങ്ങൾ സ്വയം വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നവയായും, യാദൃച്ഛികത (Chance) അന്തിമ സത്യമായും, ഗണിതശാസ്ത്ര ഘടന മതിയായ വിശദീകരണമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഓരോ സാഹചര്യത്തിലും, ഒരു പ്രത്യേക ചട്ടക്കൂടിനെ അപേക്ഷിച്ച് വിശദീകരണം അവസാനിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്, അല്ലാതെ കേവലമായ അർത്ഥത്തിലല്ല. ഇത്തരം വിരാമസ്ഥാനങ്ങൾ യഥാർത്ഥ അനിവാര്യതയെയാണോ (Necessity), അതോ വെറും യാദൃച്ഛികതയെയാണോ (Brute contingency) സൂചിപ്പിക്കുന്നത് എന്നത് ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ഉദിക്കുന്ന ചോദ്യമല്ല. ആ ചോദ്യം നാം ബോധപൂർവ്വം മാറ്റിനിർത്തുകയാണ്.

ഇവിടെ പ്രസക്തമായത് ഇതിന്റെ മാതൃകയാണ്. ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണം അതീവ ശക്തവും ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്തതുമാണ്. എങ്കിലും അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അതിന് തന്നെ ന്യായീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ചില മുൻധാരണകൾക്ക് മേലാണ്. വിശദീകരണം ആഴത്തിലേക്ക് പോകുന്തോറും അതിന്റെ അതിരുകൾ മാറുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവ മാഞ്ഞുപോകുന്നില്ല. ഇത് തിരിച്ചറിയുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിജയത്തെയും, ശാസ്ത്രത്തിന് ഉത്തരം നൽകേണ്ടതില്ലാത്ത ചോദ്യങ്ങൾ എപ്പോഴും അവശേഷിക്കുന്നതിന്റെ കാരണത്തെയും കൂടുതൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

വിശദീകരണത്തെ ഈ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കി കഴിഞ്ഞാൽ, ശാസ്ത്രം ഉപയോഗിക്കുന്ന ഈ വിരാമസ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് ശ്രദ്ധ സ്വാഭാവികമായും തിരിയും. പ്രകൃതി നിയമങ്ങൾ, യാദൃച്ഛികത, അനിവാര്യത എന്നിവയെല്ലാം ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ വിശദീകരണത്തിന്റെ അന്ത്യസ്ഥാനങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ സ്ഥാനങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ വിശദീകരണങ്ങളാണോ, അതോ വിശദീകരണം നിർത്തിവെച്ചിരിക്കുന്ന ഇടങ്ങൾ മാത്രമാണോ എന്ന് പരിശോധിക്കുകയാണ് അടുത്ത ഘട്ടം. നിയമങ്ങളുടെയും യാദൃച്ഛികതയുടെയും പങ്കിനെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തിൽ നിന്ന് അത് ആരംഭിക്കുന്നു.