മുൻ അധ്യായങ്ങളിൽ, സത്ത (Ontology) എന്നത് ആദ്യം ഒരു വൈജ്ഞാനിക പരിമിതിയായും പിന്നീട് സുസ്ഥിരീകരണത്തിനുള്ള പുനർനിർമ്മിതിയായും സ്ഥാപനപരമായ അധികാരപ്രയോഗത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമായും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഗ്രീക്ക് മെറ്റാഫിസിക്സ് സാധുവായ ചലനവിശദീകരണങ്ങളെ പരിമിതപ്പെടുത്തി. അരിസ്റ്റോട്ടിലിയൻ സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്കിടയിൽ ദൈവശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭദ്രത ഉറപ്പാക്കാൻ അക്വീനാസ് പാരമ്പര്യമായി ലഭിച്ച സത്തയെ പുനർക്രമീകരിച്ചു. ഗലീലിയോയുടെ സൂര്യകേന്ദ്രീകൃതവാദം ഭൗതികസത്യമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഒരു സംയോജിത പ്രപഞ്ചവീക്ഷണത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ നിയമപരമായ നടപടികളുണ്ടായി. ഭരണകൂട പ്രത്യയശാസ്ത്രവുമായി പൊരുത്തപ്പെടാതെ വന്നപ്പോൾ ലൈസെങ്കോയുടെ ജീവശാസ്ത്രം രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്താൽ അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ഡാർവിൻ ഈ ചരിത്രഗതിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ഒരു സന്ദർഭത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തം ജീവശാസ്ത്രപരമായ സത്തയെ അടിസ്ഥാനപരമായി പുനർക്രമീകരിക്കുന്നതായിരുന്നു; എങ്കിലും ഡാർവിനെതിരെ യൂറോപ്പിലുടനീളം കേന്ദ്രീകൃതമായ ഒരു അടിച്ചമർത്തൽ കാമ്പയിൻ ഉണ്ടായില്ല. പകരം, ദീർഘകാലം നീണ്ടുനിന്നതും ചിതറിക്കിടക്കുന്നതുമായ അസമമായ പ്രതിരോധങ്ങളാണ് രൂപപ്പെട്ടത്.
ഈ മാറ്റത്തിന്റെ സവിശേഷത മനസ്സിലാക്കാൻ ആദ്യം എന്ത് പുറന്തള്ളപ്പെട്ടു എന്ന് തിരിച്ചറിയണം. അരിസ്റ്റോട്ടിലിയൻ പാരമ്പര്യത്തിലൂന്നിയ ക്ലാസിക്കൽ ജീവശാസ്ത്രചിന്ത വർഗ്ഗങ്ങളെ (Species) മാറ്റമില്ലാത്ത രൂപങ്ങളായാണ് (Forms) കണ്ടിരുന്നത്. ഒരു വർഗ്ഗം എന്നത് സമാന സ്വഭാവമുള്ള ജീവികളുടെ കൂട്ടം മാത്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ആ ജീവിയെ നിർവ്വചിക്കുന്ന ഒരു രൂപത്തിന്റെ ദൃശ്യവൽക്കരണമായിരുന്നു. പ്രത്യുൽപ്പാദനം ആ രൂപത്തെ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറ്റം ചെയ്തു. വ്യതിയാനങ്ങൾ നിശ്ചിത വർഗ്ഗത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്നു. പ്രകൃതിയിലെ ഉദ്ദേശ്യലക്ഷ്യങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ടെലിയോളജി വിശദീകരണങ്ങളുടെ ഘടന നിശ്ചയിച്ചു: അവയവങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത് അവയുടെ പ്രകൃതത്തിൽ അന്തർലീനമായ ലക്ഷ്യങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കപ്പെടുന്ന ധർമ്മങ്ങൾ നിറവേറ്റാനാണ്. രൂപത്തെയും ഉദ്ദേശ്യത്തെയും കുറിച്ചുള്ള ഈ വ്യാകരണം പ്രാചീന തത്ത്വചിന്തയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്നില്ല. ഇത് പിൽക്കാലത്തെ നാച്ചുറൽ തിയോളജിയിലും നിലനിന്നു. ഘടനയും ധർമ്മവും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തം ബോധപൂർവ്വമായ ഒരു ക്രമീകരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് വില്യം പാലിയുടെ ‘ഡിസൈൻ’ വാദങ്ങൾ കരുതിയിരുന്നു. ജീവശാസ്ത്രപരമായ വിശദീകരണങ്ങൾ അപ്പോഴും ഉദ്ദേശ്യലക്ഷ്യങ്ങളുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടന്നു. ഡാർവിൻ കേവലം വർഗ്ഗങ്ങൾ മാറുന്നു എന്ന് പറയുകയായിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന് മുൻപും പലരും പരിവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ച് സൂചിപ്പിച്ചിരുന്നു. 1809-ൽ ലാമാർക്കും 1844-ൽ റോബർട്ട് ചേമ്പേഴ്സും വികാസസിദ്ധാന്തങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവെച്ചു. എന്നാൽ പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണം എന്ന മെക്കാനിസമാണ് ഡാർവിനെ വ്യത്യസ്തനാക്കിയത്. വ്യതിയാനങ്ങൾ ഒരു പോപുലേഷനുള്ളിൽ സംഭവിക്കുന്നു. ചില വ്യതിയാനങ്ങൾ അതിജീവനപരമായ മേൽക്കൈ നൽകുന്നു. ഈ വ്യതിയാനങ്ങൾ തലമുറകളിലൂടെ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു. പരിണാമപരമായ പൊരുത്തപ്പെടൽ എന്നത് ഒരു അന്തർലീന രൂപത്തിന്റെ അനാവരണമല്ല, മറിച്ച് പരിസ്ഥിതിയുടെ സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്ക് കീഴിലുള്ള നിലനിൽപ്പിന്റെ ഫലമാണ്.
ഈ മാറ്റം അനുഭവതലത്തിലുള്ളതുപോലെ തന്നെ സത്താപരവുമാണ്. വർഗ്ഗങ്ങൾ എന്നത് നിശ്ചിത രൂപങ്ങളല്ല, മറിച്ച് കാലത്തിലൂടെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ട ഒരു സമൂഹമായി മാറി. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ഇന്നും ലക്ഷ്യാധിഷ്ഠിത പദപ്രയോഗങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും—അവയവങ്ങൾക്ക് ഇന്നും ‘ധർമ്മങ്ങൾ’ (Functions) ഉണ്ട്—അവയുടെ അടിത്തറ മാറി. ‘ധർമ്മം’ എന്നത് ഇനി അന്തർലീനമായ അന്തിമകാരണത്തെ (Final cause) സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല; അത് പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഫലമാണ്. ‘ഉദ്ദേശ്യം’ എന്നത് നിലനിൽപ്പിന്റെ മേൽക്കൈയെ സൂചിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു ചുരുക്കെഴുത്ത് മാത്രമായി. മനുഷ്യരും ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് പുറത്തല്ല. ‘ദ ഡിസെന്റ് ഓഫ് മാൻ’ എന്ന കൃതി വരെ ഡാർവിൻ തന്റെ വിശദമായ ചർച്ചകൾ മാറ്റിവെച്ചെങ്കിലും, മനുഷ്യനും ഇതര ജീവികളും തമ്മിലുള്ള തുടർച്ച തുടക്കം മുതലേ ഇതിൽ അന്തർലീനമായിരുന്നു. സത്താപരമായ മൗലികവാദം (Essentialism), അന്തർലീനമായ ലക്ഷ്യാധിഷ്ഠിത യുക്തി (Intrinsic teleology), മനുഷ്യന്റെ സവിശേഷ പദവി എന്നിവയെല്ലാം ഇതോടെ അസ്ഥിരമായി.
സത്തയുടെ ഈ വിപുലമായ പുനർക്രമീകരണം കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ ഗലീലിയോയുടെ വിചാരണയോടോ സോവിയറ്റ് യൂണിയനിലെ അടിച്ചമർത്തലിനോടോ തുല്യമായ ഒരു പ്രതികരണം ഡാർവിനെതിരെയും പ്രതീക്ഷിക്കാം. എന്നാൽ അതുണ്ടായില്ല. എതിർപ്പുകൾ ശക്തമായിരുന്നുവെങ്കിലും അവ ഒരിക്കലും കേന്ദ്രീകൃതമായ ഒന്നായിരുന്നില്ല. ഈ വ്യത്യാസം സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ കാഠിന്യത്തിലല്ല, മറിച്ച് അന്നത്തെ ഘടനാപരമായ സാഹചര്യങ്ങളിലാണ്. പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ പകുതിയോടെ യൂറോപ്പിലെ അധികാര വിതരണത്തിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ വന്നിരുന്നു. മതസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അന്തർദേശീയതലത്തിൽ ഏകീകൃതമായ നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെട്ടു. പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റ് സഭകൾ ഭരണപരമായി ഭിന്നിച്ചുനിന്നു. കത്തോലിക്കാ സഭയ്ക്ക് പഴയ രാഷ്ട്രീയ അധികാരം ഇല്ലാതായി. ശാസ്ത്രസമൂഹത്തിന് മേൽ ഏകീകൃതമായ നിയന്ത്രണം അടിച്ചേൽപ്പിക്കാൻ ഒരു സ്ഥാപനത്തിനും കഴിഞ്ഞില്ല.
അതേസമയം, അറിവിന്റെ അധികാരശ്രേണിയിലും മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചു. ന്യൂട്ടന് ശേഷം, നിയമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന പ്രകൃതി വിശദീകരണങ്ങൾ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മുഖ്യധാരയായി. മെക്കാനിസ്റ്റിക് വിശദീകരണങ്ങൾ അന്ന് ആധികാരികമായിരുന്നു. ഡാർവിൻ പ്രകൃതിയിലേക്ക് മെക്കാനിസം കൊണ്ടുവരികയല്ല ചെയ്തത്, മറിച്ച് നിലവിലുള്ള വൈജ്ഞാനിക രീതിയെ ജീവന്റെ മണ്ഡലത്തിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. ആ സിദ്ധാന്തത്തെ അടിച്ചമർത്തുക എന്നാൽ അന്ന് ബഹുമാനിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന അറിവിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തെത്തന്നെ വെല്ലുവിളിക്കലായിരുന്നു.
രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങൾ ഈ മാറ്റത്തിന് ശക്തി പകർന്നു. വിക്ടോറിയൻ ബ്രിട്ടൻ ആശയവിനിമയത്തിനും സംവാദത്തിനും സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകി. ശാസ്ത്രസദസ്സുകളും സർവ്വകലാശാലകളും സ്വയംഭരണാധികാരത്തോടെ പ്രവർത്തിച്ചു. മതാധികാരികളുടെ നേരിട്ടുള്ള മേൽനോട്ടമില്ലാതെ ആശയങ്ങൾ പ്രചരിച്ചു. പ്രതിരോധങ്ങൾ അതിനാൽ നിയമപരമായ നടപടികൾക്ക് പകരം പൊതുവിവാദങ്ങളായി മാറി. ഡാർവിന്റെ സ്വന്തം ശൈലിയും ഇതിൽ പങ്കുവഹിച്ചു. ഗലീലിയോയുടെ കാര്യത്തിന് വിപരീതമായി, ‘ഒറിജിൻ ഓഫ് സ്പീഷീസിൽ’ വിശുദ്ധ ഗ്രന്ഥ വ്യാഖ്യാനങ്ങളുമായി നേരിട്ടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലുകൾ അദ്ദേഹം ഒഴിവാക്കി. ഇത് സ്ഥാപനപരമായ ഉടനടി തിരിച്ചടിയുണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യത കുറച്ചു.
എന്നിരുന്നാലും എതിർപ്പുകൾ പ്രകടമായിരുന്നു. അമേരിക്കയിലെ ചില പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റ് മേഖലകളിൽ പരിണാമം പഠിപ്പിക്കുന്നത് തടയാൻ നിയമനിർമ്മാണങ്ങൾ നടന്നു. 1925-ലെ സ്കോപ്സ് ട്രയൽ ഇതിന്റെ ഫലമായിരുന്നു. അധികാരം എവിടെ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെട്ടോ അവിടെ നിയമപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഉണ്ടായി. പക്ഷേ ഇത് പ്രാദേശികമായി ഒതുങ്ങിനിന്നു.
പരിണാമ സിദ്ധാന്തം സുസ്ഥിരമായത് ശാസ്ത്രീയമായ സംയോജനത്തിലൂടെയാണ്. 1900-ൽ വീണ്ടും കണ്ടെത്തപ്പെട്ട മെൻഡലിന്റെ പാരമ്പര്യ സിദ്ധാന്തം പാരമ്പര്യത്തിനുള്ള മെക്കാനിസം നൽകി. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിലെ പോപ്പുലേഷൻ ജനറ്റിക്സ് വ്യതിയാനങ്ങളെയും നിർദ്ധാരണത്തെയും ഗണിതശാസ്ത്ര മാതൃകകളിലേക്ക് മാറ്റി. പിൽക്കാലത്ത് മോളിക്യുലാർ ബയോളജി പാരമ്പര്യത്തെ ഡിഎൻഎയിൽ ഉറപ്പിച്ചു. ആധുനിക സംശ്ലേഷണം (Modern synthesis) പരിണാമ സിദ്ധാന്തത്തെ ജനിതകശാസ്ത്രവുമായി കൂട്ടിയിണക്കി. സൂര്യകേന്ദ്രീകൃതവാദം പോലെ തന്നെ, ഒരു സത്താപരമായ പരിഷ്കരണം സുസ്ഥിരമാകുന്നത് ശക്തമായ വിശദീകരണ സംവിധാനങ്ങളുടെ പിന്തുണയോടെയാണ്.
ഡാർവിന്റെ ചരിത്രം ഗലീലിയോയിൽ നിന്നും ലൈസെങ്കോയിൽ നിന്നും വ്യത്യാസപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഗലീലിയോയുടെ കാലത്ത് ഏകീകൃതമായ മതാധികാരം ഒരു പ്രപഞ്ചവീക്ഷണത്തെ സംരക്ഷിച്ചു നിർത്താൻ ശ്രമിച്ചു. ലൈസെങ്കോയുടെ കാര്യത്തിൽ കേന്ദ്രീകൃത രാഷ്ട്രീയ അധികാരം ശാസ്ത്രത്തെ അടിച്ചമർത്തി. എന്നാൽ ഡാർവിന്റെ കാലത്ത് ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളും ശാസ്ത്രീയമായ പ്രശസ്തിയുമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. സത്താപരമായ വിപ്ലവത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയല്ല അടിച്ചമർത്തലിന്റെ തീവ്രത നിശ്ചയിക്കുന്നത്, മറിച്ച് അധികാരത്തിന്റെ വിതരണവും അറിവിന്റെ അധികാരശ്രേണികളുമാണ്. ഡാർവിൻ മാറ്റമില്ലാത്ത വർഗ്ഗങ്ങൾ എന്ന സങ്കല്പത്തെ തകർത്തു. അടിച്ചമർത്താനുള്ള അധികാരം വികേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു സമൂഹത്തിലാണ് ഡാർവിൻ തന്റെ സിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിച്ചത്.